‘Bảo vật’ trăm năm ở Trạm Thủy văn Sơn Tây

Trên những trang giấy nâu vàng ngả màu thời gian, từng hàng chữ xanh màu mực Cửu Long đều đặn ghi lại biến động dòng chảy của sông Hồng, cũng là kết tinh tâm sức, trí tuệ của bao thế hệ cán bộ Trạm trong hơn trăm năm qua.

“Vở sạch chữ đẹp” của người thủy văn

Ấy là câu ví von của Trạm trưởng Nguyễn Siêu Hậu khi cẩn thận lận giở cuốn sổ ghi mực nước nhiều năm của Trạm Thủy văn Sơn Tây. Tấm bìa đã sờn, màu giấy đã ngả vàng, màu mực đã nhạt dần. Bên trong, mỗi trang đều ghi chép tỉ mỉ số liệu mực nước quan trắc từng ngày, từng tháng, bắt đầu từ năm 1905. Đặc điểm thủy văn năm này qua năm khác được trình bày khoa học, rõ ràng.

Hiện vật quý của Trạm còn có cuốn tài liệu chỉnh biên năm 1971 ghi rõ vị trí và lịch sử trạm. Tuyến quan trắc thủy văn của Trạm Sơn Tây nằm cách điểm hợp lưu 3 con sông lớn của miền Bắc khoảng 30km. Lưu lượng nước qua trạm có tới 70% đến từ sông Đà, còn lại từ sông Thao và sông Lô. Người Pháp lập trạm từ năm 1902, ban đầu mục đích là theo dõi lũ trên sông Hồng phục vụ giao thông thủy và tưới tiêu nông nghiệp qua cống thủy nông. Trong thời gian kháng chiến chống Pháp, trạm tạm dừng hoạt động cho đến mãi năm 1956 mới phục hồi, và chính thức đo đạc toàn diện các yếu tố thủy văn.

Hơn 100 năm, nhờ địa thế cao ráo tránh lũ, vị trí đặt trạm chưa từng thay đổi. Những sổ chép tay từ thời kỳ đầu của các bậc tiền nhân vì vậy vẫn được bảo tồn nguyên vẹn. Trên nền giấy kẻ ô ly chuyên dụng, những biểu đồ đường mảnh như sợi tóc kết nối các điểm số liệu, thể hiện sự biến thiên mực nước sông Hồng, hay nói cách khác là diễn biến nước sông mùa lũ và mùa cạn trong từng năm.

Trạm Trưởng Nguyễn Siêu Hậu kể, mỗi cuối năm, bất cứ trạm thủy văn nào cũng phải tổng hợp số liệu đo cả năm vào một quyển sổ, có khi dày gần trăm trang. Biết bao thế hệ cán bộ tỉ mẩn ghi lại từng con số, vẽ đường quá trình mực nước, đường quá trình mực nước bình quân ngày.

Để có được những trang sổ chuẩn xác, các cán bộ phải tính toán thủ công và nắn nót từng nét mực suốt cả tháng trời, bởi chỉ cần sai quá ba lỗi là phải trình bày lại từ đầu. Chữ ghi trong sổ phải đều, đẹp, thẳng hàng ngang hàng dọc. “Thế không phải vở sạch chữ đẹp thì là gì”, người đàn ông 36 năm lăn lộn với sông Hồng cười tươi rói khi nói về chuyện nghề. Miệng than mệt nhưng nét cười lại thoải mái nhớ lại ký ức đã qua. 

Ngày nay, chỉ cần nhập số liệu, máy tính sẽ tính toán và vẽ biểu đồ, giúp các trạm thủy văn tiết kiệm được rất nhiều thời gian, công sức. Trong chiếc tủ sắt nhỏ hiện lưu giữ hơn 100 cuốn sổ lưu giữ “nhịp thở” của sông Hồng từng năm. Dữ liệu quan trắc dài hạn của trạm Sơn Tây phục vụ công tác điều tra cơ bản, làm đầu vào cho các ngành giao thông, thủy lợi, quy hoạch mạng lưới tưới tiêu, xây dựng cầu cống, công trình thủy lợi trên tuyến sông. Đây cũng là căn cứ giúp nghiên cứu sự thay đổi chế độ thủy văn phục vụ quy hoạch phòng chống thiên tai, quản lý tài nguyên nước, ứng phó biến đổi khí hậu.

Trong đời sống, thông tin từ trạm phục vụ lên kế hoạch sản xuất và ứng phó mưa lũ tại các xã: Cổ Đô, Vật Lại, Quảng Oai, Minh Châu, Sơn Tây, Phúc Lộc, Hát Môn, Liên Minh, Ô Diên, Yên Lãng, Mê Linh. Do đặc thù dòng chảy,  nước từ Sơn Tây sẽ truyền về Hà Nội sau khoảng 6 tiếng nên trạm cũng đóng vai trò "tiền tiêu", giúp cơ quan chức năng có thể đưa ra những dự báo sớm về mức độ ảnh hưởng từ các đợt lũ lớn tới nội đô.

365 ngày sát sao đến mm nước 

Nghề thủy văn vốn dĩ gắn liền với sông nước. Có ít nhất 8 ốp quan trắc mực nước cố định trong ngày và quan trắc viên có nhiệm vụ ghi lại mực nước, truyền tin về các đơn vị tiếp nhận. Mỗi tháng có một số thời điểm đo lưu lượng nước, lấy mẫu phù sa, nhiệt độ, lượng mưa. Công việc lặp đi lặp lại 365 ngày, nếu gián đoạn thì chỉ khi tình huống đặc biệt nguy cấp trong thiên tai, quan trắc viên phải ưu tiên bảo vệ tính mạng hoặc tất cả các phương pháp truyền tin đều không thực hiện được.

Khoảng thời gian tất bật thực sự từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm, sông Hồng vào mùa lũ. Trong cơn cuồng nộ của bão lũ, trạm thủy văn đối mặt với gió mạnh quật gãy cây cối, mưa xối xả và lũ mạnh dồn về có thể cuốn trôi tàu thuyền. Chế độ trực yêu cầu phải quan trắc, truyền tin mực nước từ 1 tiếng đến 30 phút một lần, liên tục từ khi phát báo động lũ đến khi lũ rút hẳn. Bất kể sóng lớn, nước dâng cao nguy hiểm nhất, tàu đo lưu lượng phải băng ngang sông để có số liệu phục vụ công tác dự báo, cảnh báo lũ. Ngay khi lãnh đạo địa phương hay cơ quan phòng chống thiên tai yêu cầu có số liệu, trạm phải cung cấp ngay.

Với những "người lính" thủy văn, sông gần như người bạn tâm giao mà họ phải thấu hiểu mọi cung bậc cảm xúc vui, buồn, giận dữ. Khi người người đóng chặt cửa nhà, di chuyển đến nơi an toàn tránh trú mưa lũ, cán bộ thủy văn trực tiếp đương đầu với sóng dữ. Sự can trường ấy đến từ trách nhiệm nghề nghiệp và cả sự thấu cảm sâu sắc với dòng sông. Họ gắn bó với mặt nước sát sao đến mức cảm nhận được từng nhịp biến động nhỏ nhất để vững tay lái lèo lái con tàu giữa mịt mù mưa lũ.

Trạm trưởng Nguyễn Siêu Hậu bồi hồi nhớ về những năm 90 đầy gian khó, khi phương tiện tác nghiệp chỉ là chiếc xuồng sắt tự chế thô sơ. Giữa dòng nước xiết, việc đối mặt với những gốc cây cổ thụ trôi sông hay những con tàu mất lái đứt neo là chuyện thường tình. Chỉ một phút sơ sẩy, cả người và xuồng có thể bị dòng nước nuốt chửng. Đến sau này khi trạm được đầu tư tàu to, máy quan trắc tự động hiện đại bậc nhất, tính cẩn thận dường như đã ăn vào máu thịt của người thủy văn, cố gắng dự phòng trước những bất trắc có thể xảy ra.

Giữ lửa nghề trong kỷ nguyên số

Trong ký ức của những người làm nghề, hình ảnh người cán bộ thủy văn thời kỳ đầu luôn gắn liền với chiếc tời cá sắt, tay cầm sổ, tai lắng nghe nhịp chuông báo nước để nhẩm tính lưu tốc dòng chảy. Theo dòng chảy thời gian, kỹ thuật và máy móc cũng ngày càng hiện đại hơn. Trạm Thủy văn Sơn Tây lâu nay vẫn tự hào được xem là "nơi thử nghiệm" những bước tiến công nghệ của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam.

Trạm Sơn Tây là nơi thử ngiệm máy ADCP (máy đo dòng âm học Doppler). Trong chuyến đo thủ công đối chứng, chỉ khi kết quả sai số nằm trong mức cho phép, công nghệ mới chính thức được áp dụng rộng rãi, mở ra một thời kỳ mới cho quan trắc thủy văn. Thay vì mất cả buổi lênh đênh trên sông, giờ đây máy móc cập nhật chỉ số liên tục, truyền trực tiếp về máy tính. Công nghệ camera AI cũng đang được đưa vào soi chiếu mực nước tại thủy chí và tự động chuyển đổi thành số liệu.

Dẫu biết rằng chuyển đổi số sẽ đi cùng với tinh giản nhân lực nhưng ông Hậu không quá lo lắng mà cho rằng đó là xu thế tất yếu. Giữa kỷ nguyên số, nơi mọi dữ liệu có thể được xử lý nhanh chóng bằng AI hay các phần mềm hiện đại, nghề nào cũng phải thay đổi để khắc phục những khó khăn cố hữu và đem lại hiệu quả cao hơn, nhất là nghề phục vụ cộng đồng như khí tượng thủy văn.

Trạm Tây Sơn may mắn bảo tồn được những trang giấy viết tay của tiền nhân, như giữ gìn ngọn lửa nghề từ thuở sơ khai. Mỗi hàng chữ, mỗi cột số liệu nhắc nhở về sự tử tế, nhiệt huyết phục vụ nhân dân, cũng là tấm gương để các thế hệ sau soi mình. Người Trạm trưởng hơn 30 năm vui buồn với sóng nước tâm niệm, lòng yêu nghề chính là nguồn năng lượng để không ngừng học hỏi và trau dồi kỹ năng, gắn bó lâu dài với công việc. Công nghệ, suy cho cùng, chính là cánh tay nối dài để người thủy văn vững bước, viết tiếp bản trường ca về dòng sông Hồng đỏ nặng phù sa của đất mẹ Việt Nam.