Canh tác lúa sinh thái tạo lợi ích kép cho nông dân và môi trường

Từ ruộng trình diễn đến thay đổi tập quán canh tác

Giữa những cánh đồng vùng đệm Vườn quốc gia Tràm Chim, xã Tràm Chim (Đồng Tháp), mô hình sản xuất lúa sinh thái qua nhiều vụ đang dần khẳng định hiệu quả trên cả phương diện kinh tế và môi trường. Ngành Nông nghiệp và Môi trường Đồng Tháp phối hợp UBND xã Tràm Chim tổ chức Tọa đàm “Sản xuất lúa sinh thái Tràm Chim vụ hè thu năm 2026” ngay tại ruộng của nông dân. Hoạt động này tạo không gian trao đổi trực tiếp giữa nhà khoa học, chính quyền và người sản xuất, qua đó định hướng canh tác bền vững cho vùng đất này.

Tại buổi tọa đàm, gần 30 hộ nông dân tham gia đã cùng chia sẻ kinh nghiệm, khó khăn cũng như kỳ vọng khi chuyển sang mô hình sản xuất mới. Đây là hoạt động do chính quyền địa phương phối hợp với các nhà khoa học triển khai, nhằm từng bước nhân rộng cách làm nông nghiệp thân thiện với hệ sinh thái đặc thù của vùng đất ngập nước.

Điểm nhấn của chương trình là mô hình trình diễn trên diện tích 4,5 ha của nông dân Bùi Quang Sang. Sau hai vụ áp dụng, cách làm này cho thấy nhiều tín hiệu tích cực. Thay vì đốt rơm rạ sau thu hoạch, toàn bộ lượng phụ phẩm được xử lý bằng vi sinh và vùi trở lại đất. Phương pháp này giúp rơm phân hủy nhanh, cải tạo độ phì nhiêu và giảm đáng kể chi phí đầu vào.

Song song đó, lượng giống gieo sạ được giảm xuống chỉ còn khoảng 8 kg/1.000 m², thấp hơn nhiều so với tập quán trước đây. Nông dân cũng hạn chế tối đa việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật độc hại. Nhờ vậy, chi phí sản xuất giảm, trong khi môi trường đồng ruộng được cải thiện rõ rệt, tạo điều kiện cho nhiều loài sinh vật phát triển trở lại.

Theo các nhà khoa học, mô hình này đang được triển khai theo định hướng nông nghiệp tái sinh, một bước tiến cao hơn so với sản xuất hữu cơ truyền thống. Không chỉ dừng ở việc giảm hóa chất, nông nghiệp tái sinh còn chú trọng phục hồi hệ sinh thái, cải thiện chất lượng đất và nguồn nước, đồng thời duy trì năng suất ổn định.

TS Trần Triết, Trường đại học Khoa học tự nhiên (Đại học Quốc gia TP.HCM) cho biết, việc sử dụng vi sinh để xử lý rơm rạ là giải pháp quan trọng, góp phần giảm phát thải khí nhà kính và phù hợp với định hướng xây dựng vùng chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại ĐBSCL.

Không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mô hình còn góp phần cải thiện sinh cảnh đồng ruộng, tạo môi trường sống thuận lợi cho các loài động thực vật. Đặc biệt, việc phục hồi hệ sinh thái gắn với mục tiêu bảo tồn các loài quý hiếm như sếu đầu đỏ biểu tượng của Tràm Chim đang nhận được sự quan tâm lớn từ các bên liên quan.

Lan tỏa mô hình lúa sinh thái gắn với bảo tồn và giảm phát thải

Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp cho biết: Trong bối cảnh và xu thế hiện nay đòi hỏi việc sắp xếp tổ chức sản xuất, sản xuất tuần hoàn, trả lại môi trường sinh thái trong lành là rất cần thiết, đặc biệt trong đó có mô hình canh tác lúa sinh thái Tràm Chim.

Khi Đồng Tháp tham gia Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao giảm phát, việc xử lý rơm rạ theo hướng không đốt không chỉ giảm ô nhiễm không khí mà còn mở ra khả năng tận dụng nguồn phụ phẩm này trong sản xuất năng lượng sinh khối. Đây là bước đi phù hợp trong bối cảnh ngành nông nghiệp đang chuyển sang hướng tuần hoàn và phát thải thấp.

Hiện toàn khu vực Đồng Tháp Mười đã có khoảng 400 ha lúa được canh tác theo hướng sinh thái, trong đó nông dân đăng ký mở rộng thêm khoảng 150 ha trong thời gian tới. Chính quyền địa phương đang tiếp tục vận động, hỗ trợ kỹ thuật, máy móc và nguồn vi sinh để nhân rộng mô hình ra toàn bộ vùng đệm.

Tuy vậy, để mô hình phát huy hiệu quả bền vững, nhiều nông dân cho rằng cần có sự đồng hành chặt chẽ hơn từ các cơ quan chức năng và doanh nghiệp. Việc bao tiêu sản phẩm, xây dựng thương hiệu lúa sinh thái hay hỗ trợ chi phí ban đầu là những yếu tố quan trọng giúp người dân yên tâm chuyển đổi.

Theo ông Trần Thanh Nam, Bí thư Đảng ủy xã Tràm Chim, thực tế cho thấy, khi nông dân giảm phụ thuộc vào vật tư nông nghiệp và chuyển sang hướng canh tác thân thiện môi trường, người nông dân không chỉ tiết kiệm chi phí mà còn nâng cao giá trị sản phẩm. Đây chính là nền tảng để xây dựng chuỗi giá trị lúa gạo bền vững, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường trong và ngoài nước.

Từ một mô hình thử nghiệm quy mô nhỏ, lúa sinh thái Tràm Chim đang dần chứng minh tính khả thi và tiềm năng nhân rộng. Không chỉ là câu chuyện sản xuất, đây còn là bước chuyển trong tư duy làm nông, từ khai thác sang gìn giữ, từ tăng trưởng đơn thuần sang phát triển hài hòa với thiên nhiên.