Chủ động tích trữ, điều tiết nước để ứng phó hạn, mặn

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, nguồn nước tại Đồng Tháp đang chịu tác động tổng hợp từ biến đổi khí hậu, hoạt động điều tiết nước thượng nguồn và những yếu tố nội tại như sụt lún đất, hạ thấp lòng dẫn sông Tiền. Những thay đổi này làm biến động chế độ dòng chảy, khiến lũ xuất hiện thưa hơn, trong khi triều cường gia tăng và xâm nhập mặn diễn ra sớm, sâu hơn vào nội đồng.

Ông Vũ Viết Hưng, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhận định: “Nguồn nước phục vụ sinh hoạt, dân sinh khu vực hạ nguồn không thiếu nếu biết điều tiết hợp lý. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn xảy ra tình trạng thiếu nước vào các tháng 3, 4 hằng năm, cho thấy khâu điều tiết còn hạn chế”.

Thực tế tại cơ sở cũng phản ánh rõ vấn đề này. Ông Lê Phước Phong, Phó Chủ tịch UBND phường Bình Xuân cho biết địa phương từng trải qua giai đoạn thiếu nước nghiêm trọng trong các năm 2016 - 2020, khiến nhiều diện tích cây ăn trái bị thiệt hại.

“Hiện nay, nhu cầu nước sản xuất rất lớn do đất nông nghiệp chiếm khoảng 70%. Khu vực cao thì thiếu nước, trong khi vùng trũng lại bị ngập. Một số khu dân cư thiếu nước sinh hoạt, cần được đầu tư công trình trữ nước phù hợp”, ông Phong nói.

Ở khu vực Gò Công, áp lực nguồn nước càng rõ nét. Đại diện Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Tiền Giang cho biết việc tích trữ nước phải triển khai từ sớm, từ giữa tháng 12 đến hết tháng 1 năm sau. Tuy nhiên, mực nước tại cống Xuân Hòa có xu hướng giảm, chất lượng nước suy giảm, đặc biệt khi kết thúc vụ đông xuân, độ mặn tăng cao. “Dù đã có các công trình ngăn mặn, nhưng thực tế vẫn bị ảnh hưởng, cho thấy hệ thống hiện nay còn nhiều hạn chế”, đại diện đơn vị này cho hay.

Từ góc độ khoa học, các chuyên gia cho rằng Đồng Tháp không thiếu nguồn nước, mà vấn đề nằm ở cách khai thác và điều tiết. Ông Lê Hà Luân, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh nhấn mạnh: “Đồng Tháp đang sở hữu nguồn nước sông Tiền rất quý. Nếu khai thác và điều tiết hiệu quả sẽ tạo lợi thế cạnh tranh, thúc đẩy phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững”.

Theo Viện Khoa học thủy lợi miền Nam, trong ngắn hạn cần triển khai đồng bộ các giải pháp như tăng cường trữ nước trong hệ thống kênh, rạch; nạo vét, khơi thông dòng chảy; bố trí lịch thời vụ hợp lý; sử dụng nước tiết kiệm. Các chuyên gia cũng khuyến cáo hạn chế các hoạt động tiêu tốn nước không cần thiết, như bơm nước lên ruộng sau thu hoạch.

Thực tế cho thấy, sau đợt hạn mặn lịch sử năm 2020, nhiều địa phương như Cái Bè, Cai Lậy đã chủ động hơn trong thích ứng. Người dân tích cực trữ nước, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, áp dụng các biện pháp canh tác tiết kiệm nước, góp phần giảm thiểu thiệt hại.

Đề xuất nghiên cứu phương án chuyển nước

Về lâu dài, các chuyên gia đề xuất nghiên cứu phương án chuyển nước quy mô lớn, trong đó có việc đưa nước từ kênh Chợ Gạo về vùng Gò Công. Tuy nhiên, theo GS.TS Lê Mạnh Hùng, nguyên Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Thủy lợi, việc chuyển nước cần được tính toán kỹ lưỡng. “Chuyển nước là cần thiết, nhưng phải xác định rõ tuyến dẫn, chi phí và hiệu quả. Đồng thời, cần xem xét tổng thể quy hoạch, tránh phát sinh rủi ro mới”, ông Hùng lưu ý.

Bên cạnh đó, việc nâng cấp hệ thống đê bao theo nhiều tầng, kết hợp các giải pháp công trình và phi công trình cũng được xem là hướng đi phù hợp. Viện Cây ăn quả miền Nam cho biết đã nghiên cứu nhiều giống cây có khả năng chịu hạn, mặn, đồng thời hướng dẫn người dân các biện pháp kỹ thuật như tủ gốc giữ ẩm, cắt tỉa hợp lý, quản lý ngưỡng tưới nhằm tiết kiệm nước.

Ông Nguyễn Văn Khang, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh nhận định tình trạng xâm nhập mặn ngày càng phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển kinh tế địa phương. “Độ mặn trên sông Vàm Cỏ cao hơn sông Tiền, tác động lớn đến vùng Gò Công. Do đó, cần nghiên cứu các phương án dẫn nước phù hợp để giảm áp lực”, ông Khang đề xuất.

Ông Nguyễn Phước Thiện, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp nhấn mạnh: Biến đổi khí hậu ngày càng khó lường. Trước mắt cần trữ nước, quản lý và sử dụng hiệu quả. Về lâu dài phải chủ động nguồn nước, giảm phụ thuộc vào yếu tố mặn từ bên ngoài, hướng tới an ninh nguồn nước bền vững”.

Theo ông Thiện, tỉnh cũng cần quan tâm bảo đảm công bằng trong tiếp cận nguồn nước cho người dân, đồng thời kiểm soát các yếu tố cản trở dòng chảy như lục bình. Trong thời gian tới, với kế hoạch phát triển các vùng sản xuất lớn như Tân Phước quy mô 10.000 ha và Gò Công 5.000 ha, nhu cầu nước sẽ tiếp tục gia tăng, đòi hỏi các giải pháp phải được triển khai đồng bộ và kịp thời.

Hội thảo đã mở ra nhiều hướng tiếp cận mới trong quản lý tài nguyên nước. Trên cơ sở đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao tổng hợp, chắt lọc các ý kiến chuyên gia, đề xuất UBND tỉnh các giải pháp cụ thể để sớm triển khai trong thực tiễn.