Dầu mỏ trở thành rủi ro: Năng lượng tái tạo không còn là lựa chọn phụ

“Lối thoát” đã xuất hiện

Một cú sốc năng lượng mới một lần nữa cho thấy thế giới vẫn dễ tổn thương ra sao trước nhiên liệu hóa thạch. Chỉ trong vài ngày kể từ chiến sự Trung Đông nổ ra, giá năng lượng tăng vọt, các tuyến cung ứng bị siết chặt, và người dân ở nhiều quốc gia gần như ngay lập tức cảm nhận được tác động.

Ủy ban Biến đổi Khí hậu Anh nhận định rằng chi phí để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 thậm chí còn thấp hơn một cú sốc giá nhiên liệu hóa thạch. Thế nhưng mỗi khi nguồn cung bị gián đoạn, tác động lại lan rộng khắp toàn cầu. Điều đó đặt ra một câu hỏi khó: vì sao chúng ta vẫn gắn chặt với một hệ thống mong manh đến vậy?

Hệ thống năng lượng toàn cầu hiện vẫn trong trạng thái dễ bị tổn thương. Eo biển Hormuz - một trong những tuyến vận chuyển dầu mỏ quan trọng nhất thế giới - đang bị gián đoạn, đe dọa gây ra cú sụt giảm nguồn cung lớn nhất trong lịch sử.

Chỉ trong những tuần đầu của xung đột, 95 quốc gia đã chứng kiến giá xăng tăng vọt. Chi phí năng lượng cao hơn nhanh chóng kéo theo giá thực phẩm, vận tải và hàng hóa tăng trên diện rộng.

Tuy nhiên, chính cuộc khủng hoảng này cũng làm lộ ra một “lối thoát”. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres nhấn mạnh rằng con đường nhanh nhất để đạt được an ninh và ổn định năng lượng không phải là khai thác thêm dầu khí, mà là tăng tốc năng lượng tái tạo.

Trong nhiều thập kỷ, phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đồng nghĩa với phụ thuộc vào biến động. Nhưng hiện nay, năng lượng tái tạo “chưa bao giờ rẻ hơn, dễ tiếp cận hơn và có khả năng mở rộng nhanh hơn. Các nguồn năng lượng sạch không thể bị phong tỏa hay vũ khí hóa. Không có cú sốc giá đối với ánh nắng mặt trời và cũng không có lệnh cấm vận đối với gió.”

Quan trọng hơn, chi phí của chúng không tăng vọt khi xung đột xảy ra.

Trong các thời điểm khủng hoảng, các chính phủ thường vội vàng tìm kiếm thêm than, dầu hoặc khí đốt. Đây có thể là giải pháp nhanh nhất, nhưng việc mở rộng nguồn cung nhiên liệu hóa thạch lại càng làm gia tăng những rủi ro mà thế giới đang cố tránh.

Thị trường khí đốt đặc biệt nhạy cảm với biến động địa chính trị, phụ thuộc vào một nhóm nhỏ quốc gia xuất khẩu và dễ bị gián đoạn trên các tuyến vận chuyển. Chỉ một cơ sở bị hư hại cũng có thể khiến giá năng lượng toàn cầu tăng vọt, và cuối cùng người dân cùng ngân sách quốc gia phải gánh chịu.

Khủng hoảng địa chính trị - động lực cho chuyển dịch năng lượng

Theo Michael Perron, phụ trách mảng năng lượng tái tạo của hãng bảo hiểm FM, các cú sốc địa chính trị trong lịch sử thường trở thành chất xúc tác cho đầu tư vào năng lượng sạch.

Một ví dụ điển hình là châu Âu sau năm 2022. Khi nguồn khí đốt từ Nga sụt giảm do xung đột Ukraine, các chính phủ đã tăng tốc đầu tư vào điện gió và điện mặt trời nhằm giảm phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, khu vực này đã bổ sung công suất tái tạo ở mức kỷ lục.

Những căng thẳng mới, bao gồm gián đoạn tại các điểm nghẽn dầu mỏ và vận tải như eo biển Hormuz, nhiều khả năng sẽ tiếp tục thúc đẩy xu hướng này. Giá dầu có thời điểm đã vượt 100 USD/thùng tại một số thị trường vào ngày 12/3.

“Bất cứ khi nào một phần quan trọng của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu bị gián đoạn, các quốc gia sẽ buộc phải tìm kiếm lựa chọn thay thế,” Perron nhận định. “Xung đột thường thúc đẩy nhanh hơn quá trình chuyển sang năng lượng tái tạo và các nguồn điện nội địa.”

Mô hình an ninh năng lượng truyền thống, dựa vào dự trữ dầu mỏ và bảo vệ quân sự, không còn phù hợp với thế giới hiện nay. An ninh năng lượng hiện đại đồng nghĩa với giá cả ổn định, không khí sạch hơn và nguồn năng lượng trong nước có khả năng chống chịu trước các cú sốc toàn cầu.

Nếu các chính phủ sử dụng “an ninh” như lý do để mở rộng hạ tầng nhiên liệu hóa thạch, thế giới sẽ bị khóa chặt vào nhiều thập kỷ phát thải cao hơn và những tác động khí hậu nghiêm trọng hơn.

Ngược lại, nếu định nghĩa an ninh là sự ổn định, khả năng chi trả và năng lượng sạch, thì năng lượng tái tạo trở thành lựa chọn hiển nhiên.

Dù năng lượng tái tạo đang tăng trưởng mạnh, chúng vẫn chỉ là một phần trong chiến lược đảm bảo nguồn điện. Nhu cầu điện toàn cầu đang tăng nhanh do sự phát triển của trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, xe điện và quá trình điện khí hóa.

Điều này buộc các quốc gia phải tìm kiếm mọi nguồn phát điện khả thi có thể triển khai nhanh. Một số nước châu Âu đang xem xét lại điện hạt nhân nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định.

Năng lượng tái tạo tăng tốc trên toàn cầu

Những năm gần đây, Mỹ đã mở rộng mạnh mẽ công suất năng lượng tái tạo nhờ các chính sách khuyến khích từ năm 2022. Dù một số ưu đãi đang dần được điều chỉnh, xu hướng tăng trưởng vẫn tiếp tục.

Trong khi đó, Trung Quốc vẫn là thị trường phát triển nhanh nhất, chiếm hơn một nửa lượng công suất tái tạo bổ sung toàn cầu. Nhiều khu vực khác như châu Âu, Australia và châu Á cũng đang tăng tốc triển khai nhằm giảm phụ thuộc vào thị trường nhiên liệu hóa thạch biến động.

Một yếu tố then chốt là chi phí: năng lượng tái tạo ngày càng cạnh tranh và trong nhiều trường hợp đã rẻ hơn các nguồn truyền thống.

Năm 2025, tổng công suất năng lượng tái tạo toàn cầu đã vượt 5.800 GW, chiếm khoảng 34% sản lượng điện. Riêng điện mặt trời đóng góp gần 80% công suất tái tạo mới được bổ sung.

Ngoài yếu tố kinh tế và an ninh, biến đổi khí hậu là lý do khiến kỷ nguyên nhiên liệu hóa thạch ngày càng không bền vững. Việc đốt than, dầu và khí đốt là nguyên nhân lớn nhất gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu, trong khi hoạt động khai thác và hạ tầng năng lượng tiếp tục gây tổn hại hệ sinh thái.

Theo WWF, để giữ mục tiêu giới hạn nhiệt độ tăng ở mức 1,5°C, thế giới cần loại bỏ hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch với lộ trình và chính sách rõ ràng - chứ không chỉ chuyển nguồn cung từ quốc gia gây ô nhiễm này sang quốc gia khác.

Việc giảm khai thác nhiên liệu hóa thạch cũng giúp giảm áp lực lên thiên nhiên. Mỗi mỏ dầu, mỏ than hay đường ống mới đều làm phân mảnh hệ sinh thái và đẩy các loài đến gần bờ tuyệt chủng hơn.

Việc loại bỏ nhiên liệu hóa thạch không có nghĩa là dừng ngay lập tức mọi hoạt động, mà là lựa chọn một hướng đi rõ ràng và chấm dứt việc mở rộng khiến mục tiêu ngày càng xa vời.