Không chỉ phòng, chống thiên tai, hệ thống đê biển, đê cửa sông còn kết nối với nông nghiệp, giao thông, đô thị, khu kinh tế và hạ tầng năng lượng - công nghiệp, trở thành hạ tầng đa mục tiêu của không gian ven biển.
Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang lấy ý kiến xây dựng Quy hoạch đê điều hệ thống đê biển, đê cửa sông các tỉnh, thành phố từ Quảng Ninh đến Kiên Giang thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Theo báo cáo phục vụ xây dựng Quy hoạch, trên toàn tuyến, hệ thống đê biển và đê cửa sông vừa giữ vai trò hạ tầng bảo vệ, vừa là khung kết nối của không gian nông nghiệp - nông thôn.
Giữ ranh giới mặn - ngọt
Một chức năng quan trọng của hệ thống đê, đặc biệt tại miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long, là tạo ranh giới mặn - ngọt. Đê Vĩnh Long (Bến Tre cũ) ngăn mặn 4‰ xâm nhập sâu trên 60 km; đê và cồn cát Huế bảo vệ khoảng 18.000 ha lúa hai vụ và trên 5.000 ha nuôi trồng thủy sản; đê Quảng Trị bảo vệ khoảng 35.000 ha canh tác và gần 239.000 dân.
Tại Cần Thơ, hệ thống đê thuộc Sóc Trăng cũ ngăn mặn cho 270.000 ha đất nông nghiệp, trong đó có 165.000 ha lúa. Đê Cù Lao Dung - Vĩnh Châu - Trần Đề bảo vệ 37.064 ha; đê biển - đê cửa sông Gò Công (Đồng Tháp) dài 70,712 km bảo vệ khoảng 600.000 hộ dân và gần 63.000 ha.
Cùng với công trình đê, rừng ngập mặn và rừng trên cát tạo thành vành đai giảm năng lượng sóng, chống xói lở chân đê. Tuy nhiên, kết quả rà soát 248 đoạn đê của 10 tỉnh, thành phố từ Quảng Ninh đến Đà Nẵng cho thấy 52 đoạn, tương đương 21,0%, hoàn toàn chưa có cây chắn sóng.
Hệ thống đê còn kiêm nhiệm đường cứu hộ - cứu nạn và bước đầu được hiện đại hóa quản lý bằng camera, quan trắc mực nước tự động, WebGIS và thiết bị bay không người lái.
Báo cáo cũng chỉ ra những tồn tại như 279/1.535 cống dưới đê đã xuống cấp, chiếm 18,2%, phần lớn được xây dựng giai đoạn 1930-1990; tình trạng lấn chiếm hành lang bảo vệ đê để nuôi trồng thủy sản; suy giảm rừng phòng hộ ven biển và thiếu đồng bộ giữa quy hoạch thủy lợi với quy hoạch đê điều.
Tuyến đê biển Gò Công. Ảnh: Hoàng Phi.Khi mặt đê trở thành đường giao thông
Đê biển cũng là loại hình hạ tầng đa dụng khi mặt đê sau khi cứng hóa đồng thời trở thành đường giao thông liên thôn, liên xã, liên huyện, đường tỉnh, đường đô thị và đường du lịch ven biển.
Bề rộng mặt đê phổ biến 5,0 - 6,0 m, cá biệt tới 13 - 20 m. Các tỉnh từ Quảng Ninh đến Quảng Trị có 17 đoạn tuyến với tổng chiều dài khoảng 40,57 km đi trùng với đê biển, đê cửa sông. Trong đó, 13 đoạn/23,73 km, tương đương 58,5%, đã nâng cấp đạt yêu cầu giao thông; còn 4 đoạn/16,84 km, tương đương 41,5%, chưa nâng cấp.
Trong ứng phó thiên tai, mặt đê kết hợp giao thông đảm nhiệm bốn vai trò: tuyến tuần tra phát hiện sớm sự cố; huyết mạch vận chuyển vật tư hộ đê theo phương châm "bốn tại chỗ"; hành lang sơ tán dân cư và vành đai tuần tra biên phòng. Ở chiều ngược lại, đê còn bảo vệ chính hạ tầng giao thông. Điển hình, đê La Giang (Hà Tĩnh) che chắn Quốc lộ 1A, Quốc lộ 8A và đường sắt Bắc - Nam.
Tuy nhiên, khối lượng đê đất, đê chưa cứng hóa còn lớn như An Giang 69,2 km, Nghệ An 51,735 km, Hà Tĩnh 50,75 km, Huế 83,64 km, Cà Mau còn 48 km đê Tây và 7,683 km đê Đông, Quảng Ninh 9,357 km.
Hạ tầng khung cho đô thị, khu kinh tế ven biển
Theo báo cáo, đê điều còn là hạ tầng khung của không gian đô thị - công nghiệp ven biển với 6 nhóm chức năng: xác lập ranh giới phát triển đô thị và bảo vệ khu kinh tế trọng điểm; tạo lập quỹ đất qua quai đê lấn biển, gây bồi tạo bãi; kết hợp giao thông nâng cao giá trị đất; kết hợp cảnh quan, du lịch, dịch vụ; cống dưới đê tiêu thoát nước và điều tiết mặn - ngọt; dải cồn cát có vai trò tương đương công trình bảo vệ bờ.
Hệ thống đê đang bảo vệ trực tiếp nhiều khu kinh tế ven biển trọng điểm như Quảng Yên, Đình Vũ - Cát Hải, Nghi Sơn, Đông Nam Nghệ An, Vũng Áng, Đông Nam Quảng Trị, Chân Mây - Lăng Cô, Chu Lai, Dung Quất, Nhơn Hội, Vân Phong và Trần Đề.
Đê Hà Nam (Quảng Ninh) dài 33,67 km giữ ổn định trên 5.100 ha và khoảng 6 vạn dân; đê Bình Minh I, II, III bao trọn khoảng 102 km² Khu kinh tế Kim Sơn; đê Đông bao đầm Thị Nại bảo vệ Khu kinh tế Nhơn Hội và hơn 147.000 dân.
Quai đê lấn biển cũng tạo ra quỹ đất mới. Kim Sơn (Ninh Bình) đã tạo 3.750 ha và đề xuất thêm khoảng 3.500 ha; quai đê Nga Sơn (Thanh Hóa) tạo thêm hơn 5.000 ha. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, dự án lấn biển Cần Giờ quy mô khoảng 2.700 ha đang được triển khai.
"Lá chắn" cho hạ tầng năng lượng - công nghiệp
Hệ thống đê còn là lá chắn bảo vệ chuỗi tài sản năng lượng - công nghiệp ven biển như nhiệt điện, lọc hóa dầu, kho xăng dầu, trạm biến áp và cảng chuyên dùng. Các cụm liên kết tiêu biểu gồm đê biển số 7 (Hưng Yên) bảo vệ Nhà máy Nhiệt điện Thái Bình II; đê Nghi Sơn (Thanh Hóa) bảo vệ tổ hợp lọc hóa dầu, nhiệt điện, luyện kim; đê Kỳ Hà, Khang Ninh (Hà Tĩnh) bảo vệ Khu kinh tế Vũng Áng và cảng Sơn Dương; kè Vịnh Đà Nẵng bảo vệ Cảng Liên Chiểu và các khu công nghiệp vi mạch bán dẫn; đê Chu Hải bảo vệ vùng Bà Rịa - Phú Mỹ.
Cà Mau là trọng điểm điện gió - điện mặt trời; Lâm Đồng (Bình Thuận cũ) được định hướng thành trung tâm năng lượng tái tạo với 179,6 km cồn cát ven biển trên tổng 205 km bờ biển.
Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra những mâu thuẫn và tồn tại, từ chênh lệch giữa mức bảo vệ và giá trị tài sản được bảo vệ, xói lở bãi trước và mất rừng phòng hộ đến phát triển cảng, khu công nghiệp lấn hành lang bảo vệ đê và tình trạng đê, kè xuống cấp.
Điều đó đặt ra yêu cầu quy hoạch hệ thống đê biển, đê cửa sông không chỉ từ góc độ một công trình phòng, chống thiên tai riêng lẻ, mà trong mối liên kết với toàn bộ không gian phát triển ven biển.