Đến năm 2030 sông Ba phải bảo đảm nhu cầu nước khoảng 1,73 tỷ m³/năm

Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Quyết định số 3652/QĐ-BNNMT phê duyệt Quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Ba và vùng phụ cận đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050. Quy hoạch bao phủ toàn bộ lưu vực sông Ba và vùng phụ cận thuộc địa bàn Gia Lai, Đắk Lắk, được tổ chức thành 8 tiểu vùng: Thượng lưu sông Ba, An Khê - Ba Ayun, trung lưu sông Ba, hạ lưu sông Ba, Ba Ayun, Sông Hinh, Krông Năng và vùng phụ cận.

Quy hoạch lưu vực sông Ba xác định nước mặt là nguồn cấp chính cho sinh hoạt trên lưu vực, còn nước dưới đất là nguồn dự phòng tại một số khu vực. Ảnh: Quán Dũng.

Quan điểm xuyên suốt được xác định là phải quản lý tài nguyên nước theo lưu vực sông, đồng thời kết hợp chặt chẽ với quản lý theo địa giới hành chính; thống nhất giữa số lượng và chất lượng nước, giữa nước mặt và nước dưới đất, giữa thượng lưu và hạ lưu. Nguồn nước phải được khai thác, sử dụng tổng hợp, tiết kiệm, hiệu quả và bảo đảm an ninh nguồn nước trong mọi tình huống.

Chủ động điều hòa, phân phối nguồn nước thiết yếu

Theo quy hoạch, nhu cầu sử dụng nước của lưu vực sông Ba và vùng phụ cận đến năm 2030 khoảng 1,73 tỷ m³/năm và phấn đấu đến năm 2050 khoảng 2,03 tỷ m³/năm. Để đáp ứng nhu cầu này, nước phải được phân phối trên cơ sở khả năng thực tế của từng nguồn và từng tiểu vùng, không vượt quá ngưỡng khai thác đối với nước mặt và nước dưới đất.

Nguyên tắc được xác định rõ là trong mọi trường hợp, ưu tiên bảo đảm nước sinh hoạt. Sau nhu cầu thiết yếu này, nguồn nước được phân bổ công bằng, hợp lý cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, thủy điện và các mục đích khác, có tính đến lợi ích giữa thượng lưu và hạ lưu. Đây là cơ sở để xử lý những thời điểm nhiều ngành cùng cần nước, nhất là vào mùa khô.

Quy hoạch xác định nước mặt là nguồn cấp chính cho sinh hoạt trên lưu vực, còn nước dưới đất là nguồn dự phòng tại một số khu vực. Các nguồn nước từ sông Ba, sông Hinh, sông Kỳ Lộ và hệ thống thủy nông Đồng Cam cần được bảo vệ, khai thác hợp lý để duy trì cấp nước ổn định. Đối với vùng hạ lưu, việc giữ nguồn nước cho hệ thống Đồng Cam có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với cấp nước sinh hoạt đô thị và sản xuất.

Ưu tiên nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu, đặc biệt tại hạ lưu sông Ba. Ảnh: Cao Sơn.

Tại những nơi khó khăn về nguồn cấp, quy hoạch định hướng tăng khả năng cấp nước liên vùng, tìm kiếm nguồn nước ổn định và phát triển công trình dự phòng. Các hồ chứa thủy lợi, thủy điện hiện có như: An Khê, Ka Nak, Ayun Hạ, Ia M’lá và sông Hinh cũng cần được khai thác, vận hành hiệu quả hơn để hỗ trợ cấp nước. Cùng với đầu tư công trình, việc tích trữ nước mưa, giảm thất thoát và sử dụng nước tuần hoàn được khuyến khích nhằm giảm áp lực lên nguồn nước tự nhiên.

Đối với nông nghiệp, yêu cầu đặt ra là giảm tỷ lệ sử dụng nước trong cơ cấu chung và nâng cao hiệu quả của mỗi đơn vị nước được dùng. Các hệ thống thủy lợi Ayun Hạ, Ia M’lá và Đồng Cam cần được cải thiện khả năng lấy, dẫn và phân phối nước. Ở khu vực thường xuyên thiếu nước hoặc cuối kênh khó lấy nước, quy hoạch định hướng điều chỉnh thời vụ, giống cây trồng và diện tích sản xuất cho phù hợp với khả năng nguồn nước; đồng thời mở rộng các biện pháp tưới tiết kiệm, tích trữ nước phân tán.

Việc vận hành thủy điện cũng được đặt trong yêu cầu sử dụng nước đa mục tiêu. Ngoài phát điện, các hồ chứa cần tham gia cấp nước cho hạ du, góp phần giảm lũ và bảo vệ môi trường. Tùy theo diễn biến nguồn nước, chế độ vận hành phải được điều chỉnh để ưu tiên nước sinh hoạt và các nhu cầu thiết yếu, đặc biệt tại hạ lưu sông Ba.

Quy hoạch không áp dụng một phương án phân phối cố định cho mọi năm. Việc điều hòa nước hằng năm sẽ căn cứ vào dự báo thời tiết, khí tượng thủy văn, diễn biến nguồn nước và trạng thái nguồn nước được công bố trong kịch bản nguồn nước. Khi xảy ra thiếu nước hoặc thiếu nước nghiêm trọng, cơ quan quản lý có thể hạn chế phân phối cho hoạt động dùng nhiều nước nhưng chưa cấp thiết; điều chỉnh chế độ vận hành hồ chứa; sử dụng công trình cấp nước dự phòng và cân đối lại nguồn nước giữa các tiểu vùng.

Nếu có cảnh báo nguy cơ hạn hán hoặc El Niño, quy hoạch đặt ra yêu cầu chuẩn bị sớm hơn: Chủ động tích nước tại các hồ lớn khi bảo đảm an toàn hạ du trong mùa lũ, triển khai sử dụng nước tiết kiệm và điều chỉnh sản xuất ở những nơi nguồn nước không đáp ứng được. Cách điều hành này nhằm giảm tình trạng chỉ xử lý khi thiếu nước đã xảy ra.

Bảo vệ dòng sông, giảm rủi ro bằng dữ liệu và phối hợp liên vùng

Bảo đảm đủ nước cần đi cùng với giữ chất lượng nguồn nước. Quy hoạch yêu cầu xác định chức năng của từng nguồn nước, đoạn sông làm cơ sở kiểm soát hoạt động khai thác, sử dụng và xả nước thải. Các nguồn nước phục vụ sinh hoạt, nhất là nguồn cấp cho đô thị vùng hạ lưu sông Ba, phải được bảo vệ nghiêm ngặt; khu vực lấy nước và hành lang bảo vệ nguồn nước cần được quản lý theo quy định.

Đối với nước thải từ đô thị, khu dân cư và cơ sở sản xuất, quy hoạch đặt yêu cầu thu gom, xử lý theo lộ trình, bảo đảm nước thải trước khi xả phù hợp với chức năng của nguồn tiếp nhận. Đến năm 2030, mục tiêu là 100% khu công nghiệp, khu chế xuất, cụm công nghiệp đang hoạt động có hệ thống xử lý nước thải tập trung vận hành đạt quy chuẩn trước khi xả vào nguồn nước; tỷ lệ nước thải sinh hoạt đô thị được thu gom, xử lý đạt trên 50%.

Chủ động tích nước tại các hồ lớn khi bảo đảm an toàn hạ du trong mùa lũ. Ảnh: Anh Khôi.

Bên cạnh kiểm soát ô nhiễm, quy hoạch hướng tới phục hồi những nguồn nước đã bị suy thoái, cạn kiệt hoặc ô nhiễm, ưu tiên các đoạn sông quan trọng đối với cấp nước và hệ sinh thái thủy sinh. Việc khai thác nước trên sông, suối phải bảo đảm dòng chảy tối thiểu. Rừng đầu nguồn, hồ, ao có chức năng tích trữ và điều hòa nước cũng cần được bảo vệ vì đây là những thành phần góp phần duy trì nguồn sinh thủy và giảm tác động của hạn hán, lũ.

Ở hạ lưu sông Ba và vùng phụ cận, quy hoạch đồng thời chú trọng phòng ngừa xâm nhập mặn, bảo vệ nguồn cấp nước và kiểm soát các hoạt động sản xuất, nuôi trồng thủy sản có thể ảnh hưởng đến chất lượng nước. Trên toàn lưu vực, không gian tiêu thoát nước cần được duy trì để bảo đảm dòng chảy, đặc biệt trên dòng chính sông Ba, sông Ba Ayun và sông Kỳ Lộ.

Đối với rủi ro lũ lụt, quy hoạch định hướng nâng cao hiệu quả vận hành hồ chứa, liên hồ chứa và nghiên cứu giải pháp tăng khả năng cắt, giảm lũ cho hạ du. Việc phát triển đô thị, khu dân cư và hạ tầng ven sông phải bảo đảm không cản trở dòng chảy, không làm gia tăng ngập úng hoặc nguy cơ sạt lở. Quy hoạch cũng yêu cầu hạn chế tối đa việc cống hóa sông, suối, kênh rạch và san lấp hồ, ao, nhất là ở vùng hạ lưu.

Để các định hướng này có thể thực hiện, dữ liệu về nguồn nước và vận hành công trình phải được kết nối, chia sẻ. Mục tiêu đến năm 2030 là 100% công trình khai thác, sử dụng nước được giám sát vận hành và kết nối hệ thống theo quy định. Quy hoạch cũng đặt mục tiêu công bố khả năng chịu tải của toàn bộ nguồn nước liên tỉnh quan trọng trong kỳ quy hoạch, hoàn thành lập và công bố hành lang bảo vệ nguồn nước. Về lâu dài, việc xây dựng mô hình số và công cụ hỗ trợ ra quyết định sẽ giúp đánh giá nguồn nước, điều hành phân phối nước và từng bước vận hành hồ chứa theo thời gian thực.

Quy hoạch chỉ phát huy hiệu quả khi được cụ thể hóa thành kế hoạch và trách nhiệm thực hiện. Bộ Nông nghiệp và Môi trường có nhiệm vụ công bố, xây dựng kế hoạch, theo dõi và kiểm tra việc triển khai. Hai tỉnh Gia Lai, Đắk Lắk cần đưa các nội dung phù hợp vào quản lý trên địa bàn, giám sát diễn biến nguồn nước, bảo vệ hành lang sông, điều chỉnh vận hành công trình theo thẩm quyền và phối hợp chia sẻ số liệu. Chủ công trình khai thác, sử dụng nước phải vận hành theo quy trình, giấy phép và phương án điều hòa, phân phối được áp dụng.

Với định hướng đó, Quy hoạch lưu vực sông Ba và vùng phụ cận là cơ sở để các địa phương cùng xử lý bài toán nước trên một lưu vực chung: Bảo đảm nước sinh hoạt trước tiên, sử dụng nước tiết kiệm cho phát triển kinh tế, phục hồi các nguồn nước suy thoái và chủ động hơn trước hạn hán, lũ lụt đến năm 2030, tầm nhìn năm 2050.