Thống nhất quy trình, phương pháp rà soát, công nhận hộ nghèo theo chuẩn mới

Cần nhìn nhận nghèo đa chiều một cách linh hoạt hơn

Tại Hội thảo góp ý Dự thảo “Thông tư hướng dẫn quy trình, phương pháp rà soát, công nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều quốc gia giai đoạn 2027-2030” sáng 17/4, bà Nguyễn Thị Khánh Bằng, Phó Chi cục trưởng Phát triển nông thôn Cao Bằng cho rằng, một số quy định trong dự thảo chưa rõ, có thể gây lúng túng khi áp dụng. 

Từ thực tiễn triển khai chính sách tại địa phương, vấn đề đầu tiên là cách hiểu về “hộ thoát nghèo”. Theo bà Bằng, định nghĩa hiện tại dễ gây nhầm giữa hộ vừa thoát khỏi diện nghèo, cận nghèo với trường hợp đã thoát hẳn và không còn nguy cơ tái nghèo. Việc chưa tách bạch các nhóm này khiến địa phương khó xác định đúng đối tượng để áp dụng chính sách, trong khi thực tế còn có nhóm “hộ mới thoát nghèo” cần được nhận diện riêng để theo dõi và hỗ trợ phù hợp.

Một điểm nữa là tiêu chí xác định lao động trong hộ gia đình. Quy định hiện hành nêu người từ 15 tuổi trở lên là trong độ tuổi lao động nhưng không có giới hạn trên, dẫn tới mỗi địa phương áp dụng một cách. Có nơi tính đến tuổi nghỉ hưu (nam 62 tuổi, nữ 60 tuổi), có nơi không, ảnh hưởng đến kết quả chấm điểm và đánh giá mức độ nghèo.

“Với những tỉnh đặt mục tiêu giảm nghèo cao như Cao Bằng, sự thiếu thống nhất này có thể giảm tính chính xác của số liệu”, bà Bằng nói.

Ở tiêu chí nhà ở và an sinh, bà Bằng cũng trăn trở về việc tính nhóm người cao tuổi được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội vào hệ thống chấm điểm. Đây là nhóm không có lương hưu, không có trợ cấp thường xuyên trước đó nhưng từ năm 2025 bắt đầu được hỗ trợ. Nếu không được hướng dẫn rõ sẽ gây khó khi rà soát.

Bên cạnh đó, quy trình tổng hợp và báo cáo số liệu hộ nghèo hiện chưa thông suốt giữa các cấp. Trong đó, cách xác định “cấp có thẩm quyền phê duyệt” trong các biểu mẫu thống kê chưa rõ là cấp xã hay cấp tỉnh, gây lúng túng trong thực hiện.

Chia sẻ thêm về thực tế ở địa phương, ông Hồ Xuân Khanh, Phó Chi cục trưởng Phát triển nông thôn Đà Nẵng đề xuất, dự thảo nên có cách tiếp cận, đo lường sát hơn với thực tế, đặc biệt khi chuyển từ đơn chiều sang đa chiều.

Theo ông, việc xác định chuẩn nghèo và chấm điểm các tiêu chí đang bộc lộ bất cập khi cùng một mức thu nhập nhưng cách tính điểm thiếu hụt dịch vụ lại dẫn đến kết quả khác nhau. “Có trường hợp hộ đạt điểm thu nhập nhưng thiếu một số chỉ số dịch vụ cơ bản (ví dụ Internet) vẫn bị xếp nghèo, trong khi hộ khác thu nhập thấp hơn lại không thuộc diện nghèo”, ông nêu vấn đề và bày tỏ, nếu một hộ có điểm tổng cao nhưng thiếu hụt nhiều chỉ số quan trọng được coi là không nghèo thì chưa hợp lý. Cách tiếp cận này dễ dẫn đến sai lệch trong nhận diện đối tượng, ảnh hưởng đến hiệu quả chính sách.

Do đó, ông nhấn mạnh cần nhìn nhận nghèo đa chiều một cách linh hoạt hơn, tránh máy móc theo điểm số. Việc xác định hộ nghèo không chỉ dựa trên con số mà phải gắn với điều kiện sống thực tế, khả năng tiếp cận dịch vụ và mức độ ổn định sinh kế.

Ông cũng lưu ý đến nguy cơ “nghèo hình thức” khi một số hộ có tài sản hoặc điều kiện nhất định nhưng vẫn được xếp vào diện hỗ trợ, trong khi những hộ thực sự khó khăn lại có thể bị bỏ sót. Nếu không kiểm soát tốt, chính sách giảm nghèo sẽ bị phân tán nguồn lực, giảm hiệu quả.

Ông Hồ Xuân Khanh, Phó Chi cục trưởng Phát triển nông thôn Đà Nẵng. Ảnh: Bảo Thắng.

Trên cơ sở đó, bên cạnh chuẩn hóa quy trình thu thập, xác minh thông tin hộ nghèo, Phó Chi cục trưởng đề xuất thiết kế lại hệ thống biểu mẫu theo hướng đơn giản, dễ áp dụng nhưng đảm bảo phản ánh đúng thực trạng. Việc này không chỉ giúp địa phương giảm áp lực thực hiện mà còn nâng cao độ tin cậy của kết quả rà soát.

400.000 bản ghi được cập nhật lên hệ thống cơ sở dữ liệu

Ông Nguyễn Tiến Long, Văn phòng Quốc gia về Giảm nghèo cho rằng, những vướng mắc từ thực tiễn địa phương cho thấy yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa và đồng bộ hóa dữ liệu trong công tác rà soát hộ nghèo, hộ cận nghèo. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về hộ nghèo, hộ cận nghèo vì vậy được xác định là một nhiệm vụ trọng tâm, nhằm cụ thể hóa chủ trương về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia theo Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Mục tiêu đặt ra là hình thành một hệ thống dữ liệu đầy đủ, chính xác, làm nền tảng thống nhất cho việc xác định đối tượng, hạn chế tình trạng mỗi nơi hiểu và áp dụng tiêu chí khác nhau. Dữ liệu được thu thập trên phạm vi toàn quốc, theo chuẩn nghèo đa chiều, bảo đảm các nguyên tắc “đúng, đủ, sạch, sống và thống nhất, dùng chung”, với 9 nhóm thông tin cơ bản về hộ và nhân khẩu.

Theo ông Long, hiện nay, dữ liệu do cấp xã thu thập, nhập liệu và cập nhật lên hệ thống, sau đó được đối soát, làm sạch và kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Bước đầu, hệ thống đã ghi nhận khoảng 400.000 bản ghi được kết nối, góp phần nâng cao tính chính xác của thông tin và giảm tình trạng trùng lặp, sai lệch - những vấn đề mà nhiều địa phương đang gặp phải trong quá trình rà soát.

Tuy nhiên, ông cũng cho biết quá trình triển khai vẫn còn không ít khó khăn như khối lượng công việc lớn, nhân lực hạn chế, sai sót trong nhập liệu và hạ tầng công nghệ chưa đồng bộ. Đây cũng là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dữ liệu đầu vào, từ đó tác động đến kết quả phân loại hộ nghèo trên thực tế.

Trong thời gian tới, Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo sẽ tập trung hoàn thiện dữ liệu năm 2025, đồng thời xây dựng hệ thống phần mềm hiện đại hơn, ứng dụng thiết bị di động trong thu thập thông tin, tăng cường đối soát tự động và phát triển các công cụ phân tích dữ liệu. Các giải pháp này được kỳ vọng sẽ hỗ trợ địa phương khắc phục tình trạng chênh lệch trong cách hiểu, cách đo lường và nâng cao độ tin cậy của kết quả rà soát hộ nghèo.

Ông Nguyễn Lê Bình, Phó Chánh Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo và chuyên gia Phạm Minh Thu chủ trì phiên thảo luận của Hội thảo. Ảnh: Bảo Thắng.

Việc ban hành Thông tư lần này nhằm hướng dẫn thống nhất quy trình, phương pháp rà soát, công nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều quốc gia giai đoạn 2027-2030, đồng thời chuẩn hóa hệ thống biểu mẫu, báo cáo theo quy định tại Nghị định số 351/2025/NĐ-CP của Chính phủ.

Theo ông Nguyễn Lê Bình, Phó Chánh Văn phòng Quốc gia về giảm nghèo, để xây dựng dự thảo, cơ quan này đã phối hợp với Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường khảo sát tại 12 tỉnh, thu thập ý kiến từ cán bộ thực hiện và người dân về tính phù hợp, rõ ràng và khả thi của bộ công cụ rà soát hiện hành.

Từ thực tế khảo sát, ông Bình cho biết nhiều địa phương có xu hướng đề xuất giảm bớt số lượng tiêu chí trong rà soát hộ nghèo để thuận tiện trong triển khai. Tuy nhiên, nếu đơn giản hóa quá mức, cơ quan trung ương sẽ thiếu cơ sở dữ liệu đầy đủ và chiều sâu cần thiết để thiết kế các chính sách phù hợp, sát với từng nhóm đối tượng.

Do đó, dự thảo Thông tư lần này được xây dựng theo hướng cân bằng giữa yêu cầu đơn giản, dễ áp dụng ở cơ sở với việc đảm bảo đủ thông tin phục vụ hoạch định chính sách. Mục tiêu là để chính sách có thể tiếp cận được số đông hộ nghèo, hộ cận nghèo, đồng thời tăng khả năng phát hiện sớm các hộ có nguy cơ tái nghèo - nhóm đối tượng đang dễ bị bỏ sót trong quá trình rà soát hiện nay.

Trước các ý kiến, câu hỏi mà địa phương đặt ra, ông Bình cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu và mong muốn các địa phương tiếp tục góp ý, hoàn thiện dự thảo Thông tư, bảo đảm khi ban hành có thể triển khai thống nhất và hiệu quả trên thực tế.