Mực nước xuống thấp kỷ lục do cao điểm mùa khô và điều tiết hồ chứa
Thời gian gần đây, mực nước trên hệ thống sông Đà, sông Hồng liên tục duy trì ở mức thấp, thậm chí xuất hiện những thời điểm xuống rất sâu, gây lo ngại cho sản xuất và đời sống tại khu vực Bắc Bộ.
Theo ông Phùng Tiến Dũng, Trưởng Phòng Dự báo Thủy văn (Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn quốc gia), diễn biến này xảy ra trong bối cảnh mùa khô đang ở giai đoạn cao điểm, thời kỳ dòng chảy tự nhiên suy giảm mạnh nhất trong năm.
Ông Phùng Tiến Dũng lý giải nguyên nhân mực nước trên hệ thống sông Đà, sông Hồng ở mức thấp bởi tháng 3 và đầu tháng 4 là giai đoạn khô hạn nhất ở miền Bắc. Ảnh: Hoàng Việt.
Số liệu quan trắc cho thấy, trong tháng 3/2026, mực nước trên hệ thống sông Hồng biến đổi chậm nhưng duy trì ở ngưỡng thấp. Tại các trạm Yên Bái, Phú Thọ trên sông Thao và trạm Hà Nội trên sông Hồng, mực nước trung bình thấp hơn trung bình nhiều năm từ 0,3 đến 1,7 m. Đáng chú ý, mực nước hạ lưu sông Đà tại trạm Trung Hà đã xuống mức thấp nhất trong lịch sử cùng kỳ, phản ánh rõ nét tình trạng thiếu hụt nguồn nước.
Theo phân tích của cơ quan khí tượng, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự kết hợp của hai yếu tố. Trước hết là yếu tố tự nhiên: Tháng 3 và đầu tháng 4 là giai đoạn khô hạn nhất ở miền Bắc, lượng mưa rất ít, dòng chảy từ thượng nguồn về các sông lớn suy giảm rõ rệt. Khi nguồn bổ sung nước không đáng kể, mực nước các sông nhanh chóng hạ thấp.
Bên cạnh đó, hoạt động điều tiết của hệ thống hồ thủy điện thượng nguồn tiếp tục đóng vai trò chi phối lớn. Trong mùa khô, việc vận hành phát điện khiến lưu lượng xả về hạ du có thể giảm theo từng thời điểm. Khi lượng nước xả không ổn định, mực nước các sông phía dưới, đặc biệt là sông Đà và sông Hồng, dễ rơi vào trạng thái xuống thấp kéo dài.
Mặc dù đây là quy luật thường gặp trong mùa khô, song điều đáng lo là mức độ suy giảm năm nay diễn ra trên diện rộng và có thời điểm chạm ngưỡng thấp kỷ lục. Điều này không chỉ là vấn đề thủy văn mà còn kéo theo nhiều hệ lụy đối với đời sống kinh tế - xã hội.
Trên thực tế, mực nước xuống thấp đã ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt tại các vùng ven sông phụ thuộc vào nguồn nước mặt. Nhiều trạm bơm và cửa lấy nước rơi vào tình trạng “treo”, không thể vận hành do mực nước không đủ cao, khiến việc cấp nước tưới tiêu gặp khó khăn.
Trong lĩnh vực giao thông thủy, nhiều đoạn sông cạn, luồng lạch bị thu hẹp, buộc các phương tiện phải giảm tải hoặc tạm dừng hoạt động. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến vận chuyển hàng hóa mà còn làm gián đoạn chuỗi cung ứng, gia tăng chi phí logistics.
Mực nước xuống thấp đã ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và đời sống của người dân ven sông Đà. Ảnh: Ngô Nhung.
Ngoài ra, khi dòng chảy suy giảm, khả năng tự làm sạch của sông cũng giảm theo, dẫn đến nguy cơ suy giảm chất lượng nước. Hệ sinh thái thủy sinh bị tác động tiêu cực, ảnh hưởng đến hoạt động nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi cá lồng và sinh kế của các hộ dân vạn chài.
Tháng 4 tiếp tục thiếu mưa, mực nước duy trì ở mức thấp
Theo nhận định của cơ quan khí tượng thủy văn, xu thế mực nước thấp trên các sông khu vực Bắc Bộ chưa có dấu hiệu cải thiện trong ngắn hạn. Dự báo trong tháng 4/2026, tổng lượng mưa tại khu vực này sẽ thiếu hụt từ 20 đến 50% so với trung bình nhiều năm. Đây là một yếu tố quan trọng khiến dòng chảy tiếp tục suy giảm.
Trên cơ sở đó, mực nước tại nhiều tuyến sông chính được dự báo vẫn duy trì ở mức thấp. Cụ thể, tại sông Thao, mực nước tại các trạm Yên Bái, Phú Thọ có thể thấp hơn trung bình nhiều năm từ 1,3 đến 2,1 m. Trong khi đó, tại sông Hồng (trạm Hà Nội), mực nước dự báo thấp hơn khoảng 0,5 m và chịu tác động tổng hợp của cả điều tiết hồ chứa thượng nguồn và yếu tố thủy triều.
Đáng lưu ý, trong một số thời điểm, do sự điều chỉnh chế độ vận hành của các hồ thủy điện, mực nước trên các sông có thể giảm sâu hơn bình thường. Điều này đồng nghĩa với việc các hoạt động khai thác, sử dụng nước sẽ phải đối mặt với áp lực lớn hơn, đặc biệt tại các khu vực hạ du.
Dự báo này cho thấy tình hình nguồn nước trong tháng 4 vẫn còn nhiều thách thức. Nếu lượng mưa tiếp tục thiếu hụt và không có sự bổ sung đáng kể từ thượng nguồn, mực nước các sông lớn có thể duy trì ở ngưỡng thấp trong phần lớn thời gian của tháng.
Cơ quan khí tượng thủy văn khuyến cáo các địa phương, doanh nghiệp và người dân cần chủ động theo dõi sát các bản tin dự báo, cảnh báo nguồn nước để kịp thời điều chỉnh kế hoạch sản xuất và sinh hoạt. Ảnh: Kiên Trung.
Trước thực tế đó, cơ quan khí tượng thủy văn khuyến cáo các địa phương, doanh nghiệp và người dân cần chủ động theo dõi sát các bản tin dự báo, cảnh báo nguồn nước để kịp thời điều chỉnh kế hoạch sản xuất và sinh hoạt.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, cần rà soát lại phương án lấy nước, vận hành linh hoạt các trạm bơm, tận dụng tối đa thời điểm mực nước thuận lợi. Đồng thời, cần tăng cường tích trữ nước và sử dụng tiết kiệm, tránh phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nước sông đang suy giảm.
Đối với giao thông đường thủy, các đơn vị vận tải cần cập nhật thường xuyên mực nước trên các tuyến sông, chủ động điều chỉnh tải trọng và hành trình để đảm bảo an toàn. Việc theo dõi sát diễn biến thủy văn sẽ giúp giảm nguy cơ mắc cạn, hạn chế thiệt hại trong vận chuyển.
Về phía người dân ven sông và các hộ nuôi trồng thủy sản, cần chủ động thích ứng với điều kiện mực nước thấp bằng cách điều chỉnh quy mô sản xuất, theo dõi chất lượng nước và triển khai các biện pháp bảo vệ môi trường nước.
Ông Phùng Tiến Dũng cho rằng, tình trạng mực nước sông Đà, sông Hồng xuống thấp không chỉ phản ánh đặc trưng mùa khô mà còn đặt ra nhiều thách thức trong quản lý và sử dụng tài nguyên nước. Trong bối cảnh tháng 4 được dự báo tiếp tục thiếu mưa, nguy cơ mực nước duy trì ở mức thấp là hiện hữu.
Vì vậy, việc bám sát thông tin dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn, kết hợp với sự chủ động của các địa phương và người dân, sẽ là yếu tố quyết định để giảm thiểu rủi ro, đảm bảo sản xuất và ổn định đời sống trong giai đoạn tới.