Chuyển đổi số đang tạo bước chuyển biến giúp công tác phòng chống thiên tai chủ động hơn, quyết định kịp thời, kết nối cộng đồng và thay đổi cách chỉ đạo điều hành.
Địa phương tiên phong số hóa giám sát thiên tai
Thiên tai ngày càng diễn biến cực đoan, khó lường, tác động trực tiếp đến đời sống người dân và sự phát triển bền vững của đất nước. Trong bối cảnh đó, công tác phòng, chống thiên tai không thể chỉ dừng ở phản ứng nhanh mà cần chuyển sang chủ động, linh hoạt, dựa trên thông tin và dữ liệu kịp thời, chính xác. Khi mô hình chính quyền địa phương vận hành theo hai cấp, vai trò của cấp cơ sở và sự tham gia của cộng đồng càng trở nên then chốt.
Thực tiễn cho thấy, nếu thiếu thông tin theo thời gian thực, thiếu sự kết nối liên thông giữa các cấp, các ngành và người dân, công tác chỉ đạo, điều hành ứng phó thiên tai rất dễ rơi vào thế bị động. Vì vậy, chuyển đổi số không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu tất yếu trong phòng, chống thiên tai hiện nay.
Chuyển đổi số giúp hình thành một hệ thống thông tin - dữ liệu thống nhất, đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, từ cơ quan quản lý đến cộng đồng. Ảnh: Trung Hiếu.
Chuyển đổi số nhằm hình thành một hệ thống thông tin - dữ liệu thống nhất, đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, từ cơ quan quản lý đến cộng đồng. Các dữ liệu quan trắc khí tượng thủy văn, hồ chứa, hiện trường thiên tai, thiệt hại và nhu cầu hỗ trợ khi được cập nhật liên tục, bảo đảm “đúng, đủ, sạch và sống” sẽ giúp việc ra quyết định bám sát thực tế, giảm độ trễ và nâng cao hiệu quả ứng phó.
Trên nền tảng đó, mô hình ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong cảnh báo, ứng phó thiên tai dựa vào cộng đồng đã được triển khai tại nhiều địa phương, trong đó Hà Tĩnh là địa phương tiên phong xây dựng hệ thống giám sát thiên tai theo hướng số hóa. Năm 2025, tỉnh được hỗ trợ xây dựng hệ thống giám sát thiên tai và tổ chức diễn tập sơ tán lũ tại xã Cẩm Duệ, làm cơ sở rút kinh nghiệm để mở rộng trên toàn tỉnh và tiến tới nhân rộng.
Điểm mới của đợt diễn tập là lần đầu tiên hệ thống giám sát thiên tai và phần mềm xây dựng phương án ứng phó được sử dụng trực tiếp để điều hành sơ tán ngay từ cấp xã. Toàn bộ dữ liệu từ thôn lên xã, từ xã lên tỉnh được cập nhật và liên thông theo thời gian thực giúp trung tâm chỉ huy nắm chắc diễn biến tại hiện trường và chỉ đạo kịp thời. Người dân cũng có thể phản ánh trực tiếp các tình huống khẩn cấp thông qua hệ thống.
Trong diễn tập, Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự xã Cẩm Duệ xây dựng nhiều kịch bản ứng phó sát thực tế mưa lũ được cảnh báo. Lực lượng thôn, tổ xung kích phối hợp xử lý linh hoạt các tình huống phát sinh, từ vận động người dân di dời đến điều chỉnh tuyến sơ tán khi xảy ra sạt lở, chia cắt. Mọi diễn biến hiện trường đều được cập nhật tức thời lên phần mềm, giúp chỉ huy xã chủ động điều hành.
Hệ thống giám sát thiên tai tỉnh Hà Tĩnh. Ảnh: Trung Hiếu.
Ông Nguyễn Ngọc Nam, Chủ tịch UBND xã Cẩm Duệ cho biết, việc ứng dụng công nghệ số giúp lực lượng cơ sở chủ động hơn trong bảo vệ người và tài sản, đồng thời giúp người dân làm quen với quy trình sơ tán, biết cách chuẩn bị và di chuyển an toàn.
Còn theo ông Hồ Duy Phiệt, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi Hà Tĩnh, hệ thống giám sát thiên tai cho phép cập nhật nhanh, trực tuyến tình hình tại các xã ngay cả khi thiên tai đang diễn ra. Dữ liệu khí tượng thủy văn, công trình và thiệt hại được tổng hợp tập trung trên một nền tảng, giúp lãnh đạo các cấp theo dõi sát diễn biến, chỉ đạo kịp thời.
“Sau thiên tai, số liệu được cập nhật và tổng hợp nhanh, bảo đảm tính chính xác và kịp thời. Đặc biệt, người dân có thể tương tác trực tiếp với lực lượng phòng, chống thiên tai thông qua hệ thống, góp phần nâng cao hiệu quả ứng phó ngay từ cơ sở”, ông Hồ Duy Phiệt cho biết.
Xây dựng ‘ngôn ngữ’ chung trong ứng phó thiên tai tại cơ sở
Nhìn rộng ra trong bối cảnh hiện nay, theo ông Bùi Quang Huy, Phó Giám đốc Trung tâm Chính sách và Kỹ thuật phòng, chống thiên tai (Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai - Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thông qua hệ thống giám sát thiên tai và phần mềm xây dựng phương án ứng phó, Ban Chỉ huy phòng, chống thiên tai các cấp có thể theo dõi sát diễn biến thiên tai theo thời gian thực, giám sát tiến độ sơ tán dân, điều phối lực lượng, nguồn lực và tiếp nhận phản hồi trực tiếp từ người dân tại hiện trường.
Thông qua hệ thống giám sát thiên tai, địa phương có thể theo dõi sát diễn biến thiên tai theo thời gian thực, giám sát tiến độ sơ tán dân. Ảnh: Trung Hiếu.
Điểm cốt lõi của mô hình này là đặt cộng đồng ở vị trí trung tâm. Người dân không chỉ tiếp nhận thông tin cảnh báo mà còn trực tiếp tham gia cung cấp dữ liệu, phản ánh tình hình và đề xuất nhu cầu hỗ trợ. Các bản đồ số về rủi ro thiên tai, bản đồ sơ tán an toàn được xây dựng ở cấp xã giúp cán bộ cơ sở và người dân có chung cách tiếp cận, chung “ngôn ngữ” khi triển khai ứng phó.
Đáng chú ý, các yếu tố hòa nhập cho nhóm dễ bị tổn thương, bình đẳng giới và phòng, chống bạo lực trên cơ sở giới được lồng ghép ngay từ khâu xây dựng phương án đến tổ chức diễn tập. Điều này cho thấy chuyển đổi số không chỉ phục vụ quản lý, điều hành mà còn hướng tới tính nhân văn, bao trùm và phát triển bền vững.
Từ thực tiễn triển khai cho thấy, chuyển đổi số đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong phòng, chống thiên tai, giúp thay đổi tư duy chỉ đạo, điều hành từ dựa vào kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu, tăng cường sự phối hợp, hiệp đồng giữa các lực lượng, nâng cao chất lượng tập huấn, huấn luyện, diễn tập và quan trọng hơn là tạo dựng niềm tin, sự đồng thuận và tham gia chủ động của người dân.
Chuyển đổi số giúp thay đổi tư duy chỉ đạo, điều hành từ dựa vào kinh nghiệm sang dựa trên dữ liệu.
Tuy nhiên, theo ông Bùi Quang Huy, để chuyển đổi số thực sự phát huy hiệu quả, yếu tố then chốt vẫn là sự quyết tâm của chính quyền địa phương, đặc biệt là vai trò người đứng đầu: “Sự tham gia thực chất của lực lượng cơ sở như tổ xung kích, trưởng thôn, là những người sát dân, hiểu dân, cùng với cách tiếp cận tổng thể, toàn diện, coi đây là nhiệm vụ chung của cả hệ thống phòng, chống thiên tai chứ không phải của riêng một lực lượng hay một phần mềm.”