Biến đổi khí hậu và suy giảm nguồn nước đang đặt tỉnh Đắk Lắk trước yêu cầu cấp thiết phải bảo vệ nguồn nước sinh hoạt nông thôn.
Tỉnh Đắk Lắk đang đối mặt với những thách thức ngày càng rõ đối với nguồn nước sinh hoạt nông thôn khi mùa khô kéo dài, lượng mưa ít và mực nước ngầm suy giảm. Trong bối cảnh đó, việc triển khai Luật Tài nguyên nước năm 2023 được xem là một trong những cơ sở quan trọng để tăng cường bảo vệ nguồn nước, nâng cao hiệu quả khai thác và sử dụng nước bền vững.
Bảo vệ từ nguồn
Ông Phạm Ngọc Bình, Giám đốc Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh Đắk Lắk cho biết, biến đổi khí hậu đang tác động rõ rệt đến Tây Nguyên nói chung và Đắk Lắk nói riêng. Mùa khô kéo dài, lượng mưa ít, mực nước ngầm suy giảm nhanh do khai thác quá mức và thay đổi lớp phủ thực vật. Nguy cơ thiếu nước cục bộ vẫn xuất hiện vào cao điểm mùa khô, nhất là tại những công trình sử dụng giếng khoan sâu hoặc nguồn nước mặt phụ thuộc vào hồ nhỏ, suối.
Theo Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh Đắk Lắk, mùa khô thường gây áp lực thiếu nước vào khoảng tháng 2-5 ở phía Tây và tháng 5-8 ở phía Đông của tỉnh. Nhu cầu sử dụng nước sinh hoạt ngày càng tăng nhưng khả năng khai thác nguồn nước có xu hướng giảm. Thách thức này càng rõ tại các khu vực đồng bào dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận nguồn nước sạch còn hạn chế.
Tỉnh Đắk Lắk đang đối mặt với những thách thức không nhỏ đối với nguồn nước sinh hoạt. Ảnh: Trần Thọ.
Ông Phạm Ngọc Bình cho biết, hiện nay Trung tâm đang quản lý, vận hành 51 công trình cấp nước tập trung nông thôn với 55 giấy phép khai thác nước do UBND tỉnh cấp. Trong đó có 40 giấy phép khai thác, sử dụng nước dưới đất và 15 giấy phép khai thác, sử dụng nước mặt.
Thực hiện các nội dung của Luật Tài nguyên nước năm 2023, Trung tâm đang phối hợp với chính quyền địa phương và cơ quan quản lý tài nguyên nước rà soát hành lang bảo vệ nguồn nước, cắm mốc vùng bảo hộ tại những nơi đủ điều kiện, đồng thời kiểm soát các hoạt động có nguy cơ gây ô nhiễm xung quanh điểm lấy nước. Đây là cách tiếp cận mới nhằm bảo đảm an toàn nguồn nước, trong đó công tác quản lý được đặt ngay từ khu vực lấy nước, hạn chế nguy cơ ô nhiễm nguồn nước ngay từ đầu.
Trung tâm cũng điều chỉnh quy trình vận hành các công trình theo hướng tăng cường quan trắc định kỳ chất lượng nước thô, kiểm soát chặt hóa chất xử lý và ngăn ngừa nguy cơ ô nhiễm từ hoạt động sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi và sinh hoạt xung quanh. Đối với các công trình khai thác nước dưới đất, việc kiểm soát mực nước và lưu lượng khai thác được chú trọng nhằm hạn chế nguy cơ suy giảm nguồn nước, xâm nhập mặn hoặc ô nhiễm.
Cùng với bảo vệ nguồn nước, Trung tâm xác định phải đa dạng hóa nguồn nước thô, kết hợp nước mặt và nước dưới đất, tận dụng nguồn nước từ các công trình thủy lợi lớn, sông, suối khi điều kiện cho phép. Các giải pháp tích trữ, điều tiết và giảm thất thoát cũng được tăng cường nhằm chủ động hơn trong mùa khô.
Tăng khả năng thích ứng
Thực trạng các công trình cấp nước nông thôn cho thấy yêu cầu bảo vệ nguồn nước cần được đặt song song với nâng cao năng lực của hệ thống cấp nước. Theo kết quả Bộ chỉ số theo dõi, đánh giá nước sạch nông thôn tỉnh Đắk Lắk năm 2025, tỷ lệ hộ dân nông thôn sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn đến hết năm 2025 là 30,59%.
Toàn tỉnh có 230 công trình cấp nước khu vực nông thôn được đầu tư. Trong số này, 105 công trình được đánh giá bền vững, 28 công trình tương đối bền vững và 97 công trình thuộc nhóm kém bền vững. Phần lớn các công trình kém bền vững có quy mô nhỏ, thời gian sử dụng lâu năm và trước đây do UBND cấp huyện, cấp xã hoặc các phòng chuyên môn cấp huyện làm chủ đầu tư.
Việc nâng cao chất lượng nước và giảm thất thoát đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Ảnh: Tuấn Trần.
Trước yêu cầu nâng cao chất lượng nước và giảm thất thoát, Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh Đắk Lắk đang áp dụng quy trình xử lý chuẩn, lắp đặt hệ thống quan trắc trực tuyến để kiểm soát liên tục chất lượng nước thô và nước sau xử lý, đồng thời thực hiện xét nghiệm đầy đủ các chỉ tiêu theo quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước sạch. Việc sửa chữa, thay thế đường ống cũ, lắp đặt đồng hồ nước, hệ thống giám sát áp lực và điều tiết áp lực cũng được triển khai nhằm giảm thất thoát. Công nghệ số được ứng dụng trong quản lý, vận hành hệ thống cấp nước.
Tuy nhiên, để thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và bảo đảm nguồn nước lâu dài, ông Phạm Ngọc Bình cho rằng cần tiếp tục ưu tiên đầu tư nâng cấp, mở rộng các công trình tại những khu vực thường xuyên thiếu nước; khuyến khích công nghệ xử lý tiên tiến, tiết kiệm năng lượng và ưu tiên nguồn nước sinh hoạt khi xảy ra hạn hán.
Theo ông Phạm Ngọc Bình, khó khăn lớn hiện nay là nguồn vốn dành cho nâng cấp, sửa chữa công trình cũ, hệ thống quan trắc và công nghệ mới còn hạn chế. Một số công trình tiếp nhận từ địa phương đã xuống cấp; trong khi việc xác định, công bố và thực thi vùng bảo hộ vệ sinh đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, liên cấp.
Từ thực tế đó, Trung tâm Nước sạch và Vệ sinh môi trường nông thôn tỉnh Đắk Lắk kiến nghị các cấp, các ngành hỗ trợ nguồn vốn đầu tư công hoặc lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia để nâng cấp công trình, xây dựng vùng bảo hộ vệ sinh và hệ thống quan trắc; đồng thời ưu tiên đầu tư các công trình cấp nước tập trung tại vùng khó khăn về nguồn nước, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.