Giữ nhịp đập đại ngàn: [Bài 3] 'Địa chỉ đỏ' Bảo tàng Cát Tiên

Chứng tích “đỏ” đánh thức lương tri

Trong bối cảnh suy giảm đa dạng sinh học, việc lồng ghép phát triển rừng với bảo vệ động vật hoang dã trở thành yêu cầu cấp thiết. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang hoàn thiện chính sách theo hướng đồng bộ giữa lâm nghiệp và bảo tồn, đưa các giải pháp vào thực tiễn tại nhiều khu bảo tồn, trong đó Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên là điểm sáng.

Cát Tiên đồng thời đẩy mạnh giáo dục cộng đồng, góp phần thay đổi nhận thức và hành vi. Bảo tàng Thiên nhiên Cát Tiên được ví như “bộ nhớ sống” của đại ngàn, nơi lưu giữ những câu chuyện bảo tồn và cả những mất mát không thể phục hồi. Ở đó, mỗi hiện vật đều mang những thông điệp cảnh tỉnh sâu sắc.

Không gian này lưu giữ những chứng tích xanh, nơi mỗi mẫu vật là một câu chuyện, mỗi dấu tích là một lời nhắc về cái giá của sự mất mát và trách nhiệm bảo tồn.

Dưới sự dẫn dắt của anh Bùi Quốc Vỵ, một nhân viên tâm huyết của VQG Cát Tiên, chúng tôi bước vào không gian trưng bày của Bảo tàng, nơi được coi là "ngôi nhà thứ hai" của những cá thể từng là nạn nhân của nạn săn bắt trái phép.

Tại đây, mỗi mẫu vật đều được xử lý, bảo quản và lắp dựng công phu. Đó là cả một quá trình khoa học tỉ mỉ, tái hiện chân thực hình dáng tự nhiên của loài. Đồng thời, những dữ liệu từ bộ xương, tiêu bản cũng giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về đặc điểm sinh học, bệnh lý và khả năng thích nghi của từng loài.

Bảo tàng lưu giữ hơn 2.500 mẫu vật, từ voi châu Á, bò tót đến các loài nhỏ hơn như tê tê Java, mèo rừng, gấu… đều nằm trong Sách Đỏ. Thế nhưng, đằng sau lớp kính sáng loáng, sự hiện diện của chúng thường bắt đầu từ những bi kịch giống nhau: Gục ngã trước họng súng săn hoặc kiệt quệ khi sinh cảnh rừng bị thu hẹp.

Đáng chú ý, bộ xương của cá thể tê giác một sừng cuối cùng của Việt Nam là chứng tích đặc biệt. Năm 2010, loài tê giác Java chính thức tuyệt chủng tại Việt Nam sau khi cá thể cuối cùng bị săn bắn. Việc lưu giữ bộ xương ấy vừa phục vụ nghiên cứu nguồn gene, cũng là lời cảnh tỉnh rõ ràng nhất về nguyên nhân dẫn đến tuyệt chủng từ tác động của con người.

Theo anh Vỵ, bảo tàng lưu giữ mẫu vật và những câu chuyện gắn với công tác bảo tồn. Đó là câu chuyện về những chiến sĩ kiểm lâm ngã xuống giữa rừng sâu, về những cuộc giải cứu xuyên đêm để đưa một cá thể tê tê bị thương trở về nhà. Các hiện vật là "nhân chứng" câm lặng nhưng có sức lan tỏa mạnh mẽ, tác động vào lương tri của mỗi cá nhân về trách nhiệm bảo vệ đông vật hoang dã.

Dù bảo tàng lưu giữ nhiều ký ức buồn, nhưng giữa không gian ấy vẫn có những câu chuyện thắp lên hy vọng. Anh Bùi Quốc Vị chỉ vào tiêu bản con cá sấu xiêm và kể về hành trình phục hồi loài này tại Việt Nam. Từ chỗ gần như biến mất ngoài tự nhiên, sau 20 năm nỗ lực gây giống và bảo tồn, quần thể cá sấu tại khu vực Bàu Sấu hiện đã có khoảng 500 cá thể.

“Điều đó cho thấy, nếu chúng ta thực sự quan tâm và hành động, chúng ta có thể cứu các loài động vật trước ngưỡng cửa tuyệt chủng”, anh Vị khẳng định.

Khi giáo dục di sản chạm đến cảm xúc thế hệ trẻ

Theo anh Vỵ, giá trị lớn nhất của bảo tàng không chỉ nằm ở nghiên cứu, mà còn ở giáo dục. Trong thời đại mà hình ảnh động vật hoang dã có thể dễ dàng tìm thấy trên mạng, việc “mục sở thị” mẫu vật thực tế mang lại tác động rõ rệt hơn.

Nhiều học sinh khi tham qua đã bị tác động mạnh bởi những tiêu bản mang dấu vết tổn thương như gấu bị mất bàn tay hay hộp sọ còn hằn vết đạn. Những hình ảnh ấy không cần lời giải thích dài dòng vẫn đủ sức lay động người xem.

Chính cách tiếp cận này đã làm thay đổi phương thức truyền thông về bảo vệ động vật hoang dã. Khi con người tận mắt nhìn thấy cái giá của hành vi săn bắt, tiêu thụ động vật rừng, nhận thức sẽ thay đổi từ gốc rễ.

Em Nguyễn Minh An, một học sinh từ Đồng Nai xúc động chia sẻ: “Đến đây em được khám phá rừng già và tham quan bảo tàng. Những tiêu bản được trưng bày giúp em hiểu rằng, bảo vệ rừng không ở đâu xa mà là bắt đầu từ việc không tiêu thụ động vật hoang dã”.

Từ những trải nghiệm trực quan, nhận thức dần hình thành theo cách tự nhiên. Việc không tiêu thụ động vật rừng không chỉ là tuân thủ quy định, mà còn liên quan trực tiếp đến cân bằng sinh thái. Khi một loài biến mất, những tác động dây chuyền đến môi trường, hệ sinh thái là điều khó tránh khỏi.

Thông qua hoạt động trưng bày và giáo dục, Vườn quốc gia Cát Tiên đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu lồng ghép chính sách vào đời sống, đưa nội dung bảo tồn ra khỏi phạm vi quản lý, hướng tới thay đổi nhận thức cộng đồng - yếu tố then chốt để bảo tồn bền vững.

Ông Nguyễn Thế Việt, Giám đốc Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật cho biết thêm, đối tượng mà bảo tàng hướng tới nhiều nhất là thế hệ trẻ. Bởi chính các em sẽ quyết định tương lai của thiên nhiên. Khi một đứa trẻ hiểu được giá trị của sự sống, các em sẽ lớn lên với ý thức bảo vệ môi trường, trở thành những “tuyên truyền viên” tự nhiên trong gia đình và xã hội.

Trung bình mỗi năm, VQG Cát Tiên đón từ 55.000 đến 65.000 lượt khách, trong đó có hàng nghìn du khách quốc tế đến nghiên cứu, học tập. Rời khỏi nơi này, nhiều người mang theo hình ảnh của rừng và một cách nhìn khác về thiên nhiên.