Hà Lan chống lũ bằng chiến lược 'nhường chỗ cho dòng sông'

Phương pháp chống lũ truyền thống khó duy trì hiệu quả

Là quốc gia nằm ở hạ lưu các con sông lớn như Rhine, Meuse và IJssel, Hà Lan từ lâu phải đối mặt với nguy cơ ngập lụt. Biến đổi khí hậu khiến lượng mưa ngày càng lớn, các đợt mưa cực đoan xuất hiện thường xuyên hơn, trong khi nhiều vùng đồng bằng tiếp tục lún sụt, làm gia tăng áp lực lên hệ thống phòng chống lũ.

Trong nhiều thập kỷ của thế kỷ XX, chiến lược kiểm soát lũ của Hà Lan chủ yếu dựa vào việc xây dựng và nâng cao đê điều. Sau trận vỡ đê nghiêm trọng năm 1926, hàng loạt công trình quy mô lớn được triển khai nhằm "khóa" các dòng sông trong phạm vi hẹp hơn. Nhiều đoạn sông được nắn thẳng, các vùng trũng từng đóng vai trò chứa lũ tự nhiên bị ngăn cách bằng đê bao.

Chiến lược này phát huy hiệu quả trong nhiều năm, nhưng đến các trận lũ lịch sử năm 1993 và 1995, hệ thống bắt đầu bộc lộ giới hạn. Mực nước trên các sông Rhine và Meuse dâng lên mức nguy hiểm, nhiều khu vực bị ngập và khoảng 250.000 người phải sơ tán. Dù không xảy ra vỡ đê, nguy cơ thảm họa đã ở rất gần.

Theo ông Ralph Schielen, cố vấn cấp cao về quản lý nước của Rijkswaterstaat (Cơ quan Quản lý Hạ tầng và Nước Hà Lan), chính những trận lũ này đã tạo ra bước ngoặt trong tư duy quản lý nước của Hà Lan.

"Nếu chỉ tiếp tục nâng đê sau mỗi trận lũ, chúng ta sẽ phải xây những con đê ngày càng cao. Nhưng đê càng cao thì hậu quả nếu xảy ra sự cố sẽ càng nghiêm trọng", ông nhận định.

Từ đó, Hà Lan chuyển sang triết lý hoàn toàn mới: thay vì ép dòng sông vào không gian ngày càng hẹp, hãy để dòng sông có thêm không gian để tự điều tiết khi nước dâng.

Sống hài hòa với dòng sông

Chương trình Room for the River chính thức được khởi động từ đầu những năm 2000 và triển khai trên quy mô quốc gia từ năm 2007. Thay vì chỉ tập trung vào xây dựng công trình phòng chống lũ, chương trình kết hợp nhiều giải pháp nhằm tăng khả năng chứa và thoát nước của các con sông.

Tại khoảng 30 khu vực trọng điểm, Rijkswaterstaat đã di dời các tuyến đê vào sâu trong đất liền, mở rộng lòng dẫn của sông, đào thêm các kênh thoát lũ, hạ thấp cao trình bãi sông và khôi phục các vùng ngập nước tự nhiên.

Nhờ đó, khi xuất hiện mưa lớn hoặc lũ, nước có thể tràn vào các vùng chứa lũ được quy hoạch sẵn thay vì dồn toàn bộ áp lực lên hệ thống đê. Dòng chảy cũng được phân tán tốt hơn, giúp giảm đáng kể nguy cơ vỡ đê.

Một trong những dự án tiêu biểu là tại vùng đồng bằng IJsseldelta. Tại đây, Hà Lan vừa nạo vét luồng tàu, vừa xây dựng một tuyến kênh thoát lũ nằm giữa hai tuyến đê. Khi nước sông lên cao, kênh này sẽ được kích hoạt để dẫn bớt lưu lượng nước, giúp giảm mực nước trên dòng chính và bảo vệ các khu dân cư phía hạ lưu.

Điểm đặc biệt của Room for the River là chương trình không chỉ hướng đến mục tiêu chống lũ mà còn cải thiện chất lượng không gian sống. Tổng cộng 39 hạng mục được triển khai tại 34 địa điểm dọc các con sông IJssel, Waal, Nederrijn và Lek, kết hợp giữa bảo vệ người dân, phát triển cảnh quan, phục hồi hệ sinh thái và tạo thêm không gian công cộng.

Nhiều vùng đất trước đây chỉ là bãi bồi hoặc khu vực phòng lũ nay đã trở thành công viên ven sông, khu bảo tồn thiên nhiên hoặc điểm du lịch sinh thái. Các nhánh sông mới, vùng ngập nước và bãi cỏ tự nhiên tạo môi trường sống cho nhiều loài chim, cá và thực vật bản địa, đồng thời nâng cao đa dạng sinh học.

Theo các chuyên gia, việc sử dụng các giải pháp dựa vào thiên nhiên (Nature-based Solutions) cũng giúp tăng khả năng chống chịu của hệ thống trước cả lũ lụt và hạn hán. Khi nước có nhiều không gian hơn để lan tỏa và thấm xuống đất, nguồn nước ngầm được bổ sung tốt hơn, giảm nguy cơ khô hạn trong mùa hè.

Chương trình Room for the River hoàn thành giai đoạn đầu vào năm 2019, song những biến động khí hậu gần đây cho thấy các thách thức mới đang xuất hiện. Trận lũ năm 2021 thậm chí có mực nước cao hơn các trận lũ lịch sử năm 1993 và 1995, trong khi nhiều năm khác lại chứng kiến hạn hán kéo dài khiến mực nước sông xuống mức rất thấp.

Bên cạnh đó, hiện tượng xói lở lòng sông ngày càng nghiêm trọng làm hạ thấp mực nước ngầm, ảnh hưởng đến hệ sinh thái, giao thông đường thủy và khả năng phân bổ nguồn nước giữa các nhánh sông. Điều này buộc Hà Lan tiếp tục điều chỉnh chiến lược quản lý nước.

Tháng 4/2025, Chính phủ Hà Lan tiếp tục khởi động Room for the River 2.0, giai đoạn mới của chương trình với trọng tâm là tăng cường khả năng thích ứng trước các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu. Các giải pháp tiếp tục ưu tiên mở rộng không gian cho sông, phục hồi động lực tự nhiên của dòng chảy, đồng thời kết hợp quản lý lũ, bảo tồn thiên nhiên và bảo đảm nguồn nước cho mùa khô.

Sau gần ba thập kỷ thay đổi tư duy, Room for the River đã trở thành hình mẫu được nhiều quốc gia nghiên cứu và học hỏi. Thay vì tìm cách chinh phục thiên nhiên bằng những công trình ngày càng đồ sộ, Hà Lan lựa chọn thích ứng bằng cách làm việc cùng thiên nhiên, tạo thêm không gian cho nước và xây dựng những dòng sông có khả năng tự chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu.

Đó cũng là bài học quan trọng đối với nhiều quốc gia đang chịu áp lực ngày càng lớn từ mưa cực đoan, lũ lụt và nước biển dâng: đôi khi, giải pháp hiệu quả nhất không phải là ngăn nước bằng mọi giá, mà là biết cách dành cho nước một không gian an toàn để nó có thể chảy theo đúng quy luật của tự nhiên.