Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang trình Chính phủ dự thảo Nghị định mới thay thế Nghị định 40/2017/NĐ-CP.
Sau hơn 8 năm thực thi, Nghị định 40/2017/NĐ-CP đã tạo nền tảng pháp lý ban đầu cho hoạt động sản xuất, chế biến và kinh doanh muối. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nhiều vấn đề mang tính cấu trúc vẫn chưa được giải quyết, thậm chí ngày càng bộc lộ rõ hơn trong bối cảnh biến đổi khí hậu, hội nhập thị trường và yêu cầu nâng cao chất lượng sản phẩm.
Theo báo cáo tổng kết, diện tích sản xuất muối đang thu hẹp nhanh, dự kiến đến năm 2030 chỉ còn khoảng 8.610 ha, giảm mạnh so với mức 14.500 ha trước đây. Sản lượng muối trong nước nhiều năm qua dao động từ 800.000 đến 1,2 triệu tấn mỗi năm, trong khi nhu cầu có thể lên tới 2 triệu tấn, tạo ra khoảng trống lớn giữa cung và cầu.
Sự thiếu hụt này đặc biệt rõ ở phân khúc muối công nghiệp và muối chất lượng cao, buộc Việt Nam phải gia tăng nhập khẩu.
Diêm dân sản xuất muối tại tỉnh Quảng Trị. Ảnh: Viễn Phương.Không chỉ thiếu hụt về lượng, ngành muối còn gặp khó về chất lượng và năng lực cạnh tranh. Sản xuất chủ yếu vẫn dựa vào phương thức thủ công, quy mô nhỏ lẻ, phân tán. Liên kết chuỗi chưa bền vững dù đã hình thành hơn 50 chuỗi liên kết và trên 40 hợp tác xã.
Hạ tầng sản xuất yếu, đầu tư chậm, khiến năng suất và giá trị gia tăng thấp, trong khi diêm dân vẫn là nhóm dễ bị tổn thương nhất trong chuỗi sản xuất .
Trong bối cảnh đó, nhiều quy định của Nghị định 40 không còn phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành, đặc biệt là các lĩnh vực đất đai, quy hoạch, đầu tư công và quản lý thị trường. Quan trọng hơn, phạm vi của nghị định cũ chưa bao quát những yếu tố then chốt quyết định sự phát triển của ngành như quản lý đất làm muối, phát triển hạ tầng, điều tiết cung cầu hay ứng dụng công nghệ.
Dự thảo nghị định mới, do Bộ Nông nghiệp và Môi trường soạn thảo, được thiết kế theo hướng mở rộng toàn diện, không chỉ điều chỉnh hoạt động sản xuất, chế biến và kinh doanh mà còn bao trùm các vấn đề nền tảng của ngành.
Các nội dung như quản lý và sử dụng đất làm muối, phát triển hạ tầng sản xuất, xây dựng hệ thống dữ liệu và dự báo, điều tiết thị trường, chuyển đổi số, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu được đưa vào một khuôn khổ pháp lý thống nhất.
Một trong những điểm mới đáng chú ý là cách tiếp cận theo chuỗi giá trị. Thay vì sản xuất rời rạc, dự thảo hướng tới tổ chức lại ngành muối theo chuỗi liên kết từ sản xuất, thu gom, chế biến đến phân phối và tiêu thụ, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm muối Việt Nam.
Khái niệm “chuỗi giá trị muối” cũng được xác lập trong văn bản pháp lý, tạo cơ sở để thu hút doanh nghiệp, tổ chức tài chính và khoa học công nghệ tham gia sâu hơn vào ngành.
Cánh đồng muối tại Giao Thủy, tỉnh Ninh Bình. Ảnh: Nguyễn Thúy.Vấn đề đất đai, yếu tố then chốt nhưng lâu nay thiếu cơ chế quản lý hiệu quả, được đặt ở vị trí trung tâm. Dự thảo quy định việc sử dụng đất làm muối phải gắn với quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh, đồng thời kiểm soát chặt chẽ việc chuyển đổi mục đích sử dụng, đặc biệt tại các vùng sản xuất trọng điểm.
Những khu vực có lợi thế sẽ được xác định rõ để ưu tiên đầu tư hạ tầng, ứng dụng công nghệ và tổ chức sản xuất quy mô lớn.
Dự thảo cũng định hướng phát triển ngành muối theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, bảo đảm minh bạch, cạnh tranh lành mạnh, đồng thời gắn với bảo tồn làng nghề truyền thống và phát triển kinh tế ven biển. Việc kết hợp sản xuất muối với du lịch trải nghiệm, kinh tế tuần hoàn cũng được khuyến khích nhằm đa dạng hóa sinh kế cho diêm dân.
Theo cơ quan soạn thảo, việc ban hành nghị định mới không chỉ nhằm sửa đổi các quy định đã lỗi thời mà còn tạo hành lang pháp lý đủ rộng và linh hoạt để ngành muối chuyển sang giai đoạn phát triển mới.
Trong bối cảnh nhu cầu muối phục vụ công nghiệp, y tế và chế biến thực phẩm ngày càng tăng, việc tái cấu trúc ngành theo hướng hiện đại, bền vững và có liên kết chuỗi được xem là giải pháp căn cơ để bảo đảm nguồn cung trong nước, nâng cao giá trị sản phẩm và ổn định sinh kế cho người dân vùng ven biển.