Khoáng sản chiến lược: Quản lý chặt đất hiếm

Lần đầu tiên “luật hóa” quản lý đất hiếm

Theo đó, đất hiếm chính thức được xếp vào khoáng sản nhóm I. Đây là nhóm khoáng sản chiến lược đặc biệt, có vai trò quan trọng đối với kinh tế và quốc phòng, an ninh đất nước.

Mọi hoạt động từ điều tra, thăm dò đến khai thác và sử dụng đất hiếm đều phải tuân thủ đúng chiến lược và quy hoạch quốc gia; Đảm bảo khai thác tiết kiệm, hiệu quả; Gắn liền với yêu cầu phát triển bền vững và bảo vệ môi trường; Kiểm soát chặt chẽ, không xuất khẩu thô

Để tránh lãng phí tài nguyên, Luật mới đưa ra các điều kiện khắt khe đối với hoạt động khai thác đất hiếm như cấm xuất khẩu quặng thô; Chỉ những doanh nghiệp, tổ chức được Nhà nước chỉ định hoặc cho phép mới có quyền thăm dò, khai thác và chế biến loại khoáng sản này. Đặt biệt, Nhà nước khuyến khích hợp tác quốc tế để chuyển giao công nghệ tách, luyện và chế biến sâu đất hiếm để phục vụ công nghiệp trong nước.

Việc cấp phép thăm dò, khai thác cũng được quy định chặt chẽ. Theo đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức thực hiện thăm dò khoáng sản đối với một số khu vực có khoáng sản đất hiếm bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp giấy phép thăm dò khoáng sản đất hiếm sau khi được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận (trừ một số khu vực Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện thăm dò bằng ngân sách Nhà nước). Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường cấp giấy phép khai thác khoáng sản đất hiếm sau khi được Thủ tướng Chính phủ chấp thuận.
Khai thác phải gắn với chế biến sâu

Sở dĩ tài nguyên đất hiếm được quản lý đặc biệt như vậy là bởi, nước ta có trữ lượng đất hiếm đứng thứ hai, thứ ba trên thế giới và nằm ở 21 tỉnh, thành phố. Theo Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng, hiện Bộ đã khoanh định cơ bản đầy đủ các khu vực mỏ có khoáng sản và tổ chức quản lý chặt chẽ. Đồng thời xúc tiến xây dựng Chiến lược quốc gia về đất hiếm, Đề án đánh giá tổng thể tiềm năng đất hiếm. Sau khi hoàn thành việc khoanh định các vị trí mỏ, việc rất quan trọng là làm sao để đưa vào khai thác chế biến sâu để mang lại lợi ích cho đất nước.

Bởi vậy, khi tách ra một chương riêng trong Luật sửa đổi bổ sung một số điều của Địa chất và Khoáng sản về quản lý đất hiếm, Bộ trưởng Trần Đức Thắng kỳ vọng đất hiếm sẽ thực sự trở thành một tài nguyên quan trọng để chúng ta khai thác, phát triển đất nước trong thời gian tới. Việc này sẽ hình thành chuỗi giá trị khép kín và hạn chế tối đa việc xuất khẩu nguyên liệu thô.

Ông Nguyễn Văn Nguyên, nguyên Phó Cục trưởng Cục Địa chất Việt Nam cho rằng, điểm cốt lõi của hệ thống chính sách mới là xác lập nguyên tắc khai thác phải gắn với chế biến sâu và sử dụng tài nguyên tiết kiệm, hiệu quả. Luật đã yêu cầu doanh nghiệp phải có phương án chế biến ngay từ giai đoạn cấp phép khai thác, đồng thời quy định danh mục khoáng sản hạn chế xuất khẩu thô nhằm giữ lại nguồn lực cho phát triển trong nước.

Những quy định này không chỉ mang ý nghĩa quản lý mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược: đưa Việt Nam từng bước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu các sản phẩm khoáng sản chế biến.

Hướng đến phát triển ngành công nghiệp đất hiếm

Hiện thực hóa mục tiêu khai thác tiềm năng tài nguyên đất hiếm, Chính phủ đã bắt tay vào xây dựng Chiến lược quốc gia về đất hiếm. Tại cuộc họp đầu tháng 1/2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh yêu cầu tăng cường quản lý nhà nước trong lĩnh vực này, phát triển ngành công nghiệp đất hiếm, góp phần tự chủ chiến lược.

Các giải pháp quan trọng là xây dựng, hoàn thiện thể chế, cơ chế, chính sách, trong đó ưu tiên chế biến sâu; đầu tư tài chính, huy động nguồn lực nhà nước, nguồn lực hợp tác công tư và nguồn lực của nhà đầu tư; xây dựng, phát triển hạ tầng; chuyển giao và làm chủ công nghệ tiên tiến, phù hợp; đẩy mạnh hợp tác công tư; quản trị thông minh dựa trên chuyển đổi số.

Cùng với Chiến lược, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai Đề án đánh giá tổng thể tiềm năng khoáng sản chiến lược đất hiếm. Theo Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, hiện đã hoàn thành báo cáo kết quả giai đoạn I (điều tra tỷ lệ 1:25.000 trên 42 diện tích và 8 khu đánh giá tỷ lệ 1:10.000). Kết quả bước đầu xác định Việt Nam là quốc gia có tài nguyên, trữ lượng đất hiếm thuộc nhóm hàng đầu thế giới, tạo cơ sở quan trọng cho việc xây dựng Chiến lược quốc gia về đất hiếm.

Năm 2026, Cục đặt mục tiêu hoàn thành thi công giai đoạn 2 và tiếp tục triển khai khai thác thử nghiệm tại Phú Thọ.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp nêu rõ “đây là nhiệm vụ được lãnh đạo Đảng, Nhà nước đặc biệt quan tâm, cần làm sớm, làm chắc; không chỉ dừng ở điều tra, đánh giá mà phải tính tới khâu thử nghiệm, công nghệ và tổ chức thực hiện, qua đó tạo cơ sở phục vụ hợp tác và phát triển công nghiệp khoáng sản chiến lược”.