Mô hình 'con sông đẹp' chống sạt lở

Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang đối mặt với tình trạng sạt lở bờ sông, bờ biển ngày càng phức tạp. Theo Viện Khoa học Thủy lợi Miền Nam, đến năm 2024, toàn vùng ghi nhận 531 điểm sạt lở với tổng chiều dài khoảng 681,5 km. Trong đó, bờ sông có 500 điểm, dài khoảng 518 km.

Trước thực trạng này, Thạc sĩ Trần Thanh Toàn cho rằng bảo vệ bờ sông không nên chỉ tập trung vào việc xây dựng các công trình kiên cố để chống sạt lở. Các giải pháp cần được xem xét trong mối liên hệ giữa an toàn bờ sông, hệ sinh thái, cảnh quan và đời sống người dân.

Sạt lở cần giải pháp tổng hợp

Theo ông Toàn, sạt lở ở ĐBSCL không xuất phát từ một nguyên nhân riêng lẻ mà là kết quả của nhiều tác động cùng lúc, từ biến đổi khí hậu, nước biển dâng, suy giảm phù sa đến khai thác cát, giao thông thủy và xây dựng ven sông.

Sự suy giảm phù sa từ thượng nguồn khiến quá trình bồi tụ ở hạ lưu giảm, trong khi thay đổi dòng chảy có thể làm gia tăng xói lở lòng dẫn. Cùng với đó, hoạt động xây dựng và đô thị hóa ven sông làm tăng tải trọng lên mái bờ, còn giao thông thủy tạo thêm tác động của sóng tàu. Một số khu vực tại ĐBSCL có tốc độ xói lở trung bình 1,5-2 m/năm, thậm chí có nơi lên tới 40 m/năm.

Từ thực tế này, nhóm của ông Toàn đề xuất bộ tiêu chí “Con sông đẹp” gồm 4 nhóm: an toàn kỹ thuật, sinh thái, cảnh quan và văn hóa cộng đồng.

Theo ông Toàn, một dòng sông được xem là “đẹp” không chỉ khi bờ sông ổn định mà còn phải bảo đảm các yếu tố về môi trường, cảnh quan và sự tham gia của người dân. Bộ tiêu chí vì vậy đánh giá từ độ ổn định bờ, hành lang bảo vệ sông đến mật độ cây xanh, chất lượng nước, đa dạng sinh học và mức độ tham gia của cộng đồng.

Cách tiếp cận này nhằm chuyển từ tư duy chỉ “chống sạt lở” sang quản lý tổng hợp dòng sông. Người dân không chỉ là đối tượng chịu ảnh hưởng mà còn được xem là một thành phần tham gia quản lý, giám sát và bảo vệ dòng sông.

Kè sinh thái kết hợp vật liệu tự nhiên

Một giải pháp đáng chú ý trong đề xuất của ông Toàn là kè sinh thái, kết hợp công trình với các yếu tố tự nhiên thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào bê tông.

Quy trình 7 bước được xây dựng từ kinh nghiệm các mô hình thử nghiệm tại An Giang, Đồng Tháp, Hậu Giang và Cà Mau giai đoạn 2018-2024. Vật liệu được đề xuất gồm cừ tràm, tre, vải địa kỹ thuật, đất nạo vét và các loại cây bản địa phù hợp với từng vùng sinh thái.

Theo ông Toàn, việc kết hợp các vật liệu này với hệ thống cây ven bờ có thể tạo thành một cấu trúc vừa giảm tác động của sóng, vừa giữ đất và hỗ trợ phục hồi hệ sinh thái.

Ở vùng ngọt có thể sử dụng cây tràm; khu vực mặn, lợ ưu tiên cây mắm. Các loại bần, cà na, dừa nước hoặc lục bình cũng có thể được bố trí tùy điều kiện thực tế.

Điểm khác biệt của kè sinh

 thái là không chỉ hướng đến việc giữ bờ mà còn tạo điều kiện để hệ sinh thái tự phục hồi. Theo nhóm nghiên cứu, giải pháp này có tiềm năng về kỹ thuật, sinh thái và kinh tế; chi phí đầu tư, duy tu có thể thấp hơn một số dạng kè cứng nhờ tận dụng vật liệu tại chỗ và khả năng tự phục hồi tự nhiên.

Tuy nhiên, ông Toàn và các cộng sự cũng lưu ý rằng đây vẫn là hướng tiếp cận cần tiếp tục kiểm chứng. Bộ tiêu chí và quy trình kè sinh thái cần được thử nghiệm ở nhiều điều kiện khác nhau trước khi nhân rộng.

Theo đề xuất, có thể lựa chọn một số tuyến sông trọng điểm để triển khai thí điểm, theo dõi trong 12-24 tháng bằng quan trắc thực địa, ảnh vệ tinh, GIS và sự tham gia của cộng đồng. Sau khi đánh giá hiệu quả mới xem xét mở rộng.

Với cách tiếp cận này, ông Toàn và các cộng sự tin tưởng rằng việc bảo vệ bờ sông ĐBSCL sẽ không dừng ở mục tiêu ngăn sạt lở, mà hướng đến những dòng sông an toàn, xanh, có cảnh quan đẹp và gắn với sinh kế của người dân.

Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu thích ứng biến đổi khí hậu và phát triển bền vững của ĐBSCL trong thời gian tới.