Mùa hè 2026 nắng nóng hơn và mưa cực đoan hơn

Trong bối cảnh hiện tượng El Niño đã hình thành từ tháng 6, thực tế diễn biến thời tiết miền Bắc nói riêng và cả nước nói chung liệu đã chịu sự ảnh hưởng từ El Niño hay chưa?

Để làm rõ vấn đề này, Báo Nông nghiệp và Môi trường đã có cuộc phỏng vấn ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường).

Thưa ông, mùa hè ở miền Bắc đã qua gần hết hời gian nhưng cảm nhận chung của người dân là ít đợt nắng nóng gay gắt và mưa nhiều. Điều này có gì khác so với mùa hè của các năm trước?

Đúng là riêng trong tháng 7, nhiều người có cảm giác nắng nóng không gay gắt như năm ngoái và xuất hiện nhiều đợt mưa lớn. Tuy nhiên, nếu nhìn toàn bộ giai đoạn từ tháng 3 đến tháng 7/2026 thì bức tranh lại khác.

Trong thời kỳ này, Bắc Bộ đã xảy ra 9 đợt nắng nóng diện rộng, cao hơn cả năm 2025 (8 đợt) và cao hơn trung bình nhiều năm, chỉ khoảng 4-6 đợt.

Các đợt nắng nóng diện rộng xảy ra ở Bắc Bộ trong giai đoạn tháng 3 đến tháng 7/2026. Nguồn: NCHMF - Ảnh: AI.

Tổng số ngày nắng nóng trung bình đạt khoảng 35 ngày, nhiều hơn 10 ngày so với cùng kỳ năm 2025 và cao hơn khoảng 15 ngày so với trung bình nhiều năm. Riêng Hà Nội ghi nhận 40 ngày nắng nóng, cao hơn 9 ngày so với năm 2025 và cao hơn 17 ngày so với trung bình nhiều năm.

Đặc biệt, cuối tháng 5 và đầu tháng 6 đã xảy ra đợt nắng nóng gay gắt đến đặc biệt gay gắt, với nhiệt độ phổ biến 38-40 độ C, có nơi trên 41 dộ C. Nhiều trạm quan trắc ghi nhận giá trị nhiệt độ cao nhất vượt kỷ lục lịch sử.

Về mưa, trong giai đoạn tháng 4-7, tổng lượng mưa toàn Bắc Bộ nhìn chung xấp xỉ trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, nhiều nơi, đặc biệt là các tỉnh miền núi phía Bắc đã ghi nhận những trận mưa dồn dập với lượng mưa trên 100mm chỉ trong vài giờ đồng hồ. Mưa cực đoan trút xuống trong thời gian rất ngắn và phạm vi hẹp chính là tác nhân chính gây ra tình trạng lũ quét và sạt lở đất nghiêm trọng tại vùng núi phía Bắc.

Các cơ quan khí tượng thủy văn quốc tế và trong nước thông báo hiện tượng El Niño đã xuất hiện từ tháng 6/2026. Tình trạng mưa nhiều ở miền Bắc trong tháng 7 liệu có phải do ảnh hưởng từ hiện tượng El Niño, thưa ông?

Về mặt khí hậu, El Niño thường làm gia tăng nhiệt độ và khả năng nắng nóng, đồng thời làm lượng mưa mùa có xu hướng giảm so với trung bình nhiều năm ở nhiều khu vực của Việt Nam. Tuy nhiên, El Niño là tín hiệu khí hậu quy mô lớn, tác động theo mùa và thường có độ trễ khoảng 2–3 tháng, nên ảnh hưởng của nó không xuất hiện ngay lập tức và không đồng đều giữa các khu vực.

Thực tế cũng cho thấy, trong các năm El Niño điển hình, lượng mưa ở Bắc Bộ không có xu thế cố định. Ví dụ, năm 1997, El Niño hình thành từ tháng 4-6 nhưng lượng mưa tháng 7-8 ở nhiều nơi vẫn cao hơn trung bình nhiều năm từ 10-20%. Ngược lại, năm 2023, El Niño cũng xuất hiện từ tháng 4-6 nhưng lượng mưa tháng 7 ở Bắc Bộ lại thấp hơn trung bình nhiều năm từ 20-50%.

Trong các bản tin nhận định dự báo từ đầu năm 2026, cơ quan khí tượng thủy văn đã đưa ra nhận định dưới tác động của hiện tượng El Nino, nền nhiệt độ chung sẽ duy trì ở mức cao và tổng lượng mưa cả năm sẽ thấp hơn bình thường. Tuy nhiên, xác suất xuất hiện các đợt mưa lớn cực đoan trong thời gian ngắn và phạm vi hẹp vẫn rất cao.

Trong tháng 7 vừa qua, các đợt mưa lớn ở miền Bắc chủ yếu chịu tác động của rãnh áp thấp, hoàn lưu suy yếu của bão hoặc áp thấp nhiệt đới và các nhiễu động khí quyển tầng cao. Đây mới là nguyên nhân trực tiếp gây mưa lớn.

Tính tổng thể từ tháng 4-7, tổng lượng mưa chỉ ở mức xấp xỉ trung bình nhiều năm (TBNN). Riêng trong tháng 7, phân bố lượng mưa có sự phân hóa rõ rệt giữa các khu vực. Tại Đông Bắc Bộ, lượng mưa thậm chí thiếu hụt so với bình thường. Ngược lại, khu vực Tây Bắc Bộ lại ghi nhận lượng mưa cao hơn TBNN từ 15-35%. Đáng chú ý, lượng mưa này không rải đều mà tập trung chủ yếu vào các trận mưa lớn cực đoan kéo dài vài ngày. Chính những đợt mưa lớn cục bộ này đã làm gia tăng đáng kể tổng lượng mưa của cả tháng.

Do đó, mưa nhiều ở miền Bắc thời gian qua không phải là dấu hiệu rõ rệt của El Niño, mà chủ yếu do các hình thế thời tiết ngắn hạn. Tác động của El Niño sẽ thể hiện rõ hơn trên quy mô mùa trong thời gian tới.

Nhìn trên bình diện cả 3 miền trong tháng 6-7, thời tiết đã xuất hiện những biểu hiện của El Niño ra sao, thưa ông?

Trong tháng 6/2026, nhiệt độ trung bình trên hầu khắp cả nước cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1,5 độ C; riêng đồng bằng Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ phổ biến cao hơn trên 1 độ C.

Số ngày nắng nóng cũng tăng, phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 2-5 ngày, riêng khu vực Thanh Hóa đến TP. Huế cao hơn khoảng 8 ngày. Lượng mưa trên phạm vi cả nước phổ biến thiếu hụt từ 15-50%, riêng Thanh Hóa - Đà Nẵng và phía tây các tỉnh từ Quảng Ngãi đến Gia Lai thiếu hụt 55-90%.

Sang tháng 7/2026, xu thế nền nhiệt cao vẫn duy trì, rõ nhất ở Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ, với nhiệt độ cao hơn trung bình nhiều năm 0,5-1,5 độ C. Tại Bắc Bộ, nền nhiệt cao hơn khoảng 0,2-0,4°C. Lượng mưa tại Trung Bộ và Nam Bộ tiếp tục thiếu hụt 15–50%, trong khi Bắc Bộ nhìn chung xấp xỉ trung bình nhiều năm, riêng khu vực vùng núi cao hơn 10-35%.

Như vậy, trên phạm vi cả nước, hai tín hiệu nổi bật của El Niño trong tháng 6-7 là nền nhiệt cao hơn trung bình và lượng mưa có xu hướng thiếu hụt, đặc biệt ở Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ. Tuy nhiên, diễn biến thời tiết từng tháng vẫn chịu tác động của nhiều hình thế khí quyển ngắn hạn nên không phải khu vực nào cũng biểu hiện giống nhau.

Những tác động chủ yếu của El Niño đến thời tiết, khí hậu nước ta trong nửa cuối năm 2026 và thậm chí sang đầu năm sau là gì, thưa ông?

Hiện tượng El Niño đã hình thành, đang tiếp tục phát triển và có xác suất trên 80% sẽ đạt cường độ rất mạnh. Dự báo đợt El Niño này sẽ mạnh nhất vào những tháng cuối năm 2026 (tháng 11 và 12). Ảnh hưởng của nó có khả năng duy trì sang những tháng đầu, thậm chí đến giữa năm 2027 trước khi chuyển pha.

Trong bối cảnh tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu kết hợp cùng pha nóng của El Niño, nền nhiệt độ chung trên hầu khắp các khu vực của Việt Nam trong những tháng tới dự báo sẽ cao hơn trung bình nhiều năm (TBNN) từ 0,5-1,5 độ C tùy khu vực.

Dưới tác động của El Niño, diễn biến mưa từ nay đến đầu năm 2027 sẽ có nhiều biến động và xu hướng chung là thiếu hụt. Tại Bắc Bộ, lượng mưa trong tháng 8 được dự báo cao hơn TBNN, tuy nhiên, sang tháng 9 lại sụt giảm mạnh, dẫn đến khả năng mùa mưa kết thúc sớm.

Tại khu vực Trung Bộ, trong các tháng mùa mưa chính (tháng 9, 10 và 11), tổng lượng mưa cũng có xu hướng thấp hơn TBNN. Tương tự, ở Nam Bộ và Tây Nguyên, tổng lượng mưa dự báo ở mức thấp và mùa mưa có thể sẽ kết thúc sớm.

Mặc dù tổng lượng mưa nói chung bị thiếu hụt, cơ quan khí tượng nhấn mạnh nguy cơ cao vẫn xuất hiện các trận mưa lớn cực đoan. Lượng mưa có thể không phân bố đều mà dồn dập trong một thời gian ngắn và ở phạm vi hẹp do ảnh hưởng của các nhiễu động khí quyển như rãnh áp thấp, bão hoặc áp thấp nhiệt đới. Những trận mưa trút xuống đột ngột này tiềm ẩn rủi ro rất lớn, dễ gây ra lũ quét, sạt lở đất ở vùng núi và ngập úng nghiêm trọng tại các đô thị, khu công nghiệp.

Về hoạt động của bão, dự báo số lượng bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông trong năm nay sẽ ít hơn so với năm 2025 và thấp hơn TBNN. Từ nay đến hết mùa, dự kiến sẽ có khoảng 7-9 cơn bão và áp thấp nhiệt đới xuất hiện trên Biển Đông, trong đó có 2-4 cơn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đất liền nước ta.

Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý, ít bão và ít mưa không đồng nghĩa với rủi ro thiên tai giảm đi. Nền nhiệt độ cao là điều kiện thuận lợi để kích hoạt các cơn bão mạnh và rất mạnh. Chỉ cần một cơn bão lớn đổ bộ cũng có thể gây thiệt hại nặng nề đến đời sống kinh tế và xã hội. Do đó, công tác cảnh báo và phòng chống bão lớn, lũ quét, sạt lở đất vẫn phải được duy trì liên tục ở mức cao trong thời gian tới.

Trân trọng cảm ơn ông!

Từ đầu năm 2026 đến nay, khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương đã xuất hiện tới 4 cơn siêu bão (cường độ từ cấp 16 trở lên). Trong đó, siêu bão Dophin hiện đang di chuyển về vùng biển phía đông Trung Quốc.

Sự xuất hiện liên tục của các siêu bão trong những năm gần đây có nguyên nhân sâu xa từ biến đổi khí hậu kết hợp cùng tác động của hiện tượng El Nino. Các hiện tượng này làm nền nhiệt độ khí quyển và bề mặt nước biển cao hơn mức bình thường, đồng thời giúp không khí tích tụ lượng hơi nước lớn hơn. Đây chính là nguồn năng lượng khổng lồ, tạo điều kiện vô cùng thuận lợi để kích hoạt và nuôi dưỡng các cơn bão mạnh phát triển thành siêu bão.

Trong thời gian tới, nguy cơ hình thành các cơn bão có cường độ rất mạnh tác động đến khu vực Biển Đông cũng như đất liền nước ta là hoàn toàn có thể xảy ra.