Nâng hiệu lực thực thi pháp luật nông nghiệp và môi trường: Từ nền tảng chính sách đến hệ thống vận hành số

Điểm đáng chú ý đầu tiên là sự thay đổi trong cách tổ chức thực thi. Nếu trước đây, việc triển khai nghị quyết thường dừng ở việc ban hành văn bản hướng dẫn, thì trong năm 2026, Bộ đã chủ động thiết lập một hệ thống điều hành với mật độ chỉ đạo dày đặc và có tính liên thông cao. Hơn 95 văn bản đã được ban hành để cụ thể hóa các nhiệm vụ, đồng thời toàn Bộ được giao thực hiện 88 nhiệm vụ cụ thể trong năm, bao gồm cả nhiệm vụ mới và nhiệm vụ chuyển tiếp từ năm trước. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô triển khai, mà còn thể hiện rõ cách tiếp cận mới: chính sách không còn là những định hướng chung, mà đã được “đóng gói” thành các đầu việc cụ thể, có phân công trách nhiệm và có cơ chế giám sát tiến độ. 

Từ cách tiếp cận đó, một trục vận hành quan trọng dần hình thành, trong đó dữ liệu trở thành nền tảng của toàn bộ hệ thống quản trị. Báo cáo cho thấy Bộ đã triển khai 25 cơ sở dữ liệu và hệ thống thông tin phục vụ quản lý nhà nước, trong đó một số hệ thống đã đi vào vận hành, nhiều hệ thống khác đang được hoàn thiện và từng bước kết nối với Trung tâm Dữ liệu quốc gia. Việc xây dựng các cơ sở dữ liệu không chỉ nhằm mục tiêu lưu trữ thông tin, mà hướng tới tạo lập một môi trường quản trị dựa trên dữ liệu “đúng, đủ, sạch, sống và dùng chung”. Khi dữ liệu được chuẩn hóa và liên thông, hoạt động quản lý tài nguyên, giám sát môi trường, điều hành sản xuất nông nghiệp và hoạch định chính sách đều có thể được thực hiện trên nền tảng số, giảm dần sự phụ thuộc vào báo cáo thủ công và xử lý phân tán. 

Trong bức tranh tổng thể đó, hệ thống truy xuất nguồn gốc nông sản nổi lên như một mô hình tiêu biểu của kinh tế dữ liệu trong ngành. Việc xây dựng và đưa vào vận hành hệ thống này từ cuối năm 2025, sau đó triển khai thí điểm trên sản phẩm sầu riêng trong năm 2026, cho thấy một cách tiếp cận rất cụ thể trong việc đưa công nghệ vào quản lý chuỗi giá trị. Dữ liệu bước đầu cho thấy hệ thống đã kết nối được hàng chục nghìn cơ sở sản xuất, hàng trăm vùng trồng và doanh nghiệp, đồng thời tạo ra hàng nghìn dòng dữ liệu phục vụ truy xuất. Quan trọng hơn, hệ thống đã được thử nghiệm trong thực tế xuất khẩu, góp phần rút ngắn thời gian thông quan và nâng cao tính minh bạch của sản phẩm. Tuy nhiên, báo cáo cũng thẳng thắn chỉ ra những hạn chế như dữ liệu chưa đồng bộ, mức độ tham gia chưa đồng đều và khung thể chế vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Những tồn tại này cho thấy chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà là quá trình thay đổi toàn diện từ thể chế, tổ chức đến hành vi của các chủ thể tham gia thị trường. 

Song song với việc xây dựng nền tảng dữ liệu, Bộ cũng xác định rõ vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo như động lực đột phá. Việc rà soát, đề xuất danh mục công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường thể hiện một bước tiến trong tư duy phát triển. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, blockchain, công nghệ sinh học hay tự động hóa không còn được nhìn nhận như những lĩnh vực riêng lẻ, mà được gắn trực tiếp với các bài toán lớn của ngành, từ phát triển giống, kiểm soát dịch bệnh, nâng cao chất lượng sản phẩm đến quản lý chuỗi giá trị và giảm phát thải. Khi công nghệ được đặt đúng vào các bài toán thực tiễn, môi trường không còn là một lĩnh vực quản lý đơn thuần, mà trở thành một hệ bài toán tổng hợp của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. 

Một yếu tố không thể tách rời trong quá trình này là cải cách thể chế và thủ tục hành chính. Bộ đã đạt được những kết quả đáng kể trong việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công trực tuyến và tái cấu trúc quy trình xử lý dựa trên dữ liệu. Khi thủ tục hành chính được số hóa và tinh gọn, chi phí tuân thủ của doanh nghiệp giảm đáng kể, đồng thời tạo điều kiện cho các hệ thống số và cơ sở dữ liệu phát huy hiệu quả. Điều này cho thấy chuyển đổi số chỉ có thể thành công khi đi cùng với cải cách thể chế, bởi nếu quy trình vẫn phức tạp, dữ liệu vẫn bị chia cắt, thì công nghệ sẽ khó tạo ra giá trị thực. 

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, vẫn còn tồn tại những thách thức về thể chế chưa tạo được đột phá mạnh mẽ; đội ngũ nhân lực khoa học công nghệ còn thiếu các chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực công nghệ mới; các đơn vị nghiên cứu còn phân tán, manh mún; doanh nghiệp chưa thực sự trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Những vấn đề này không phải là cá biệt, mà phản ánh điểm nghẽn chung trong quá trình chuyển đổi từ mô hình quản lý truyền thống sang mô hình quản trị hiện đại. 

Nhìn tổng thể, từ thực tiễn triển khai Nghị quyết 57 có thể thấy một xu hướng rõ ràng đang hình thành trong ngành Nông nghiệp và Môi trường. Đó là sự chuyển dịch từ quản lý theo lĩnh vực sang quản trị theo hệ thống, trong đó dữ liệu giữ vai trò nền tảng, công nghệ là công cụ, thể chế là khung vận hành và doanh nghiệp là trung tâm ứng dụng. Khi các yếu tố này được kết nối đồng bộ, hệ thống quản trị không chỉ trở nên minh bạch, hiệu quả hơn, mà còn có khả năng thích ứng nhanh với các yêu cầu mới của phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.

Trong bối cảnh đó, nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật môi trường không còn là câu chuyện riêng của lĩnh vực môi trường, mà trở thành một phần của quá trình chuyển đổi tổng thể mô hình phát triển. Hiệu quả của chính sách sẽ không chỉ được đo bằng số lượng văn bản được ban hành, mà bằng khả năng tổ chức thực thi trên nền tảng dữ liệu, công nghệ và hệ thống quản trị số. Đây chính là yêu cầu cốt lõi đặt ra trong giai đoạn hiện nay, đồng thời cũng là điều kiện để ngành Nông nghiệp và Môi trường thực sự đóng vai trò dẫn dắt trong quá trình chuyển đổi xanh và phát triển bền vững của đất nước.