Những ‘chứng nhân’ của khí hậu Việt Nam

Trải dài từ miền núi Đông Bắc, đồng bằng Bắc Bộ đến vùng đầu nguồn sông Mekong, 5 trạm quan trắc gồm: Trạm Khí tượng Cao Bằng (1898), Đài Khí tượng Phù Liễn (1902), Trạm Thủy văn Sơn Tây (1902), Trạm Thủy văn Hà Nội (1902) và Trạm Thủy văn Châu Đốc (1912).

Các trạm đã ghi nhận từng biến động của thời tiết, khí hậu và dòng chảy suốt hơn một thế kỷ, phản ánh rõ nét đặc trưng tự nhiên của các vùng khí hậu trên lãnh thổ Việt Nam.

Trạm Khí tượng Cao Bằng - nơi ghi dấu khí hậu vùng biên

Ngày 28/6/1898, Toàn quyền Đông Dương đã ký quyết định thành lập Trạm Khí tượng Cao Bằng, một trong 6 trạm đầu tiên của mạng lưới quan trắc khí tượng bài bản toàn khu vực Đông Dương. Vị trí trạm ngày nay nằm trên một quả đồi thuộc tổ dân phố 17, phường Thục Phán, tỉnh Cao Bằng.

Trải qua hơn một thế kỷ, cùng với những biến động của lịch sử dân tộc, Trạm Khí tượng Cao Bằng cũng có những giai đoạn gián đoạn hoạt động, đặc biệt trong thời kỳ kháng chiến. Tuy nhiên, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, những người làm công tác khí tượng vẫn kiên trì bám trạm, duy trì quan trắc trong điều kiện hết sức khó khăn, góp phần phục vụ sản xuất và nhiệm vụ quốc phòng.

Sau khi miền Bắc được giải phóng, ngày 1/1/1957, trạm được khôi phục và nâng cấp thành trạm khí tượng hạng I, chính thức tham gia phát báo quốc tế, trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới quan trắc khí tượng toàn cầu.

 Hơn 100 năm qua, Trạm Khí tượng Cao Bằng đã ghi nhận nhiều trị số khí tượng đặc biệt: Nhiệt độ cao nhất 40,6 độ C (ngày 6/5/2023), thấp nhất xuống -0,1 độ C (ngày 23/12/1999); độ ẩm thấp nhất 16%.

Lượng mưa ngày lớn nhất đạt 153,1 mm vào ngày 13/6/2019. Lượng mưa lớn nhất năm 1.957,8 ghi nhận năm 2024; lượng mưa nhỏ nhất năm 1.067,9 vào năm 2016. Tổng lượng mưa cả năm dao động từ hơn 1.000 mm đến gần 2.000 mm và có nhiều năm gió cực đại lên tới 28 m/s.

Với vị trí địa lý đặc thù, số liệu quan trắc tại Trạm Khí tượng Cao Bằng mang tính đại biểu cao cho khu vực vùng núi Đông Bắc, là cơ sở quan trọng để nhận diện, dự báo và cảnh báo sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm cho toàn vùng.

Trạm Khí tượng Phù Liễn - cái nôi của ngành khí tượng Việt Nam

Nằm trên đỉnh đồi Phù Liễn thuộc thành phố Hải Phòng, Đài Khí tượng Phù Liễn, nay là Trạm Khí tượng Phù Liễn và Trạm Radar thời tiết Phù Liễn - được xem là một trong những “cái nôi” của ngành khí tượng hiện đại Việt Nam. 

Cuối thế kỷ XIX, người Pháp đã lựa chọn vị trí này để xây dựng Đài Khí tượng Trung ương Đông Dương. Ngày 16/9/1902, Đài Khí tượng và Địa từ Trung ương chính thức được thành lập, trở thành trung tâm nghiên cứu khoa học khí quyển, địa từ, địa chấn và dự báo bão phục vụ hàng hải. Từ đó, hình thành nền móng hoạt động quan trắc và dự báo khí tượng một cách bài bản, khoa học tại Việt Nam.

Với độ cao khoảng 113,367 m so với mực nước biển, đỉnh đồi Phù Liễn sở hữu vị trí đặc biệt thuận lợi để quan sát sự di chuyển của các khối khí từ biển vào đất liền. Tại đây, bằng các thiết bị thiên văn như kính kinh tuyến, các nhà khoa học đã xác định giờ trung bình cho toàn Đông Dương với độ chính xác tới nửa giây – một dấu mốc quan trọng, thể hiện bước tiến của khoa học khí tượng và đo đạc thời gian ở khu vực Đông Nam Á đầu thế kỷ XX.

Trong những năm đầu hoạt động, cùng với sự mở rộng của mạng lưới khí tượng Đông Dương, mọi số liệu quan trắc từ các trạm đều được tập trung về Phù Liễn để xử lý và phân tích. Trải qua nhiều thế hệ giám đốc người Pháp, đến năm 1941, Giáo sư Nguyễn Xiển trở thành Giám đốc người Việt đầu tiên của Đài. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông tiếp tục giữ vai trò là người đứng đầu cơ quan khí tượng của Nhà nước Việt Nam độc lập, đặt nền móng cho sự phát triển của ngành khí tượng thủy văn nước nhà.

Trong hơn một thế kỷ, Trạm Khí tượng Phù Liễn liên tục được đầu tư, nâng cấp theo hướng hiện đại. Điểm nhấn nổi bật trong giai đoạn gần đây là hệ thống radar thời tiết hiện đại, chính thức đi vào hoạt động từ ngày 1/1/2018. Với bán kính quét lên tới 450 km, radar Phù Liễn có khả năng bao phủ gần như toàn bộ khu vực miền Bắc, cung cấp dữ liệu quan trọng cho dự báo cực ngắn, theo dõi mưa dông, giông lốc và đặc biệt là giám sát diễn biến của bão.

Số liệu quan trắc tại Phù Liễn mang tính đại biểu cao cho khu vực đồng bằng và ven biển Bắc Bộ, đặc biệt là vùng duyên hải Đông Bắc. Đây là khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng trực tiếp của bão, áp thấp nhiệt đới và các hình thế thời tiết nguy hiểm từ Biển Đông.

Trong các tình huống thời tiết nguy hiểm, đặc biệt là bão và mưa lớn diện rộng, dữ liệu từ Trạm Radar Phù Liễn giúp các cơ quan dự báo đưa ra nhận định kịp thời, hỗ trợ các địa phương xây dựng phương án ứng phó, góp phần giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.

Trạm Thủy văn Sơn Tây - cửa ngõ phía tây bắc thủ đô 

Nằm bên bờ sông Hồng, thuộc phường Sơn Tây (Tp. Hà Nội), Trạm Thủy văn Sơn Tây giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong mạng lưới quan trắc thủy văn khu vực Bắc Bộ. 

Ngay từ năm 1902, người Pháp đã lựa chọn Sơn Tây làm điểm quan trắc mực nước sông Hồng nhằm phục vụ giao thông thủy và tưới tiêu nông nghiệp. Hơn 100 năm qua, trạm duy trì quan trắc liên tục, hình thành chuỗi số liệu thủy văn dài và có giá trị đặc biệt. 

Đặc điểm thủy văn tại Sơn Tây thể hiện rõ quy luật mùa lũ của hệ thống sông Hồng, thường diễn ra từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm. Trong lịch sử quan trắc, trận lũ lớn nhất được ghi nhận là năm 1971, với mực nước đạt 16,29 m – mức cao đặc biệt trong cơn đại hồng thủy. 

Với vị trí đặc thù nằm ở cửa ngõ phía tây bắc Thủ đô, số liệu từ Trạm Thủy văn Sơn Tây có tính đại biểu cao cho khu vực trung du và thượng lưu sông Hồng, đồng thời giữ vai trò then chốt trong công tác dự báo, cảnh báo lũ cho vùng hạ du. Đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm an toàn cho hàng triệu người dân, đặc biệt là khu vực trung tâm Hà Nội – nơi tập trung các hoạt động chính trị, kinh tế và văn hóa của cả nước.

Ngày nay, thông tin từ trạm không chỉ phục vụ công tác phòng, chống thiên tai mà còn hỗ trợ hiệu quả cho việc lập kế hoạch sản xuất, quản lý nguồn nước và ứng phó với mưa lũ tại các địa phương trong khu vực như Cổ Đô, Vật Lại, Quảng Oai, Minh Châu, Sơn Tây, Phúc Lộc, Hát Môn, Liên Minh, Ô Diên, Yên Lãng, Mê Linh.

Trạm Thủy văn Hà Nội ghi dấu những mùa lũ sông Hồng

Trạm Thủy văn Hà Nội nay là Trạm Thủy văn Môi trường Hà Nội. Theo tài liệu lịch sử ghi lại, Trạm được thành lập năm 1902, thuộc Ti Thủy lợi thời bấy giờ và có nhiệm vụ quan trắc mực nước sông Hồng tại cầu Long Biên - công trình biểu tượng của Hà Nội.

Khác với nhiều trạm thủy văn thường đặt gần tuyến đo, Trạm Thủy văn Hà Nội có đặc thù riêng do sự thay đổi của điều kiện tự nhiên và lịch sử phát triển đô thị. Hiện nay, trụ sở trạm đặt tại phường Hồng Hà, trong khi tuyến đo lưu lượng đã được chuyển từ khu vực gần cầu Long Biên về bến Chương Dương Độ, cách trạm khoảng 3 km. Tuy nhiên, công trình quan trắc mực nước (thủy chí) vẫn được duy trì tại trụ cầu số 17 của cầu Long Biên suốt hơn một thế kỷ qua, bảo đảm tính liên tục và đồng nhất của chuỗi số liệu.

Nằm trên trục chính của hệ thống sông Hồng, chế độ dòng chảy qua trạm chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các hồ chứa lớn ở thượng nguồn như Hồ Hòa Bình, Hồ Tuyên Quang và khu vực Yên Bái. Mùa lũ tại đây thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 10, với đỉnh lũ lớn nhất năm thường xuất hiện vào tháng 8 hoặc tháng 9. Cũng như Trạm Thủy văn Sơn Tây, Trạm Thủy văn Hà Nội ghi nhận mực nước trận lũ đặc biệt lớn năm 1971 đạt 14,13 m - đánh dấu một trong những đỉnh lũ cao nhất trên hệ thống sông Hồng. 

Đáng chú ý, năm 2023 ghi nhận những giá trị mực nước trung bình năm và mực nước thấp nhất năm đều ở mức thấp nhất lịch sử. Trong đó mực nước thấp nhất đạt -4 cm (thấp hơn mực nước biển), xuất hiện ngày 13/3/2023. Đây là minh chứng rõ nét cho xu thế biến động của dòng chảy ngày càng phức tạp dưới tác động của biến đổi khí hậu và các hoạt động khai thác, điều tiết nguồn nước.

Với vị trí nằm ngay trung tâm Thủ đô, số liệu quan trắc tại Trạm Thủy văn Hà Nội có tính đại biểu cao cho khu vực hạ lưu sông Hồng, đặc biệt là vùng nội đô và các khu vực ven sông. Đây là cơ sở quan trọng phục vụ công tác dự báo, cảnh báo lũ, quản lý thoát nước đô thị, cũng như đảm bảo an toàn cho hệ thống đê điều và hạ tầng kinh tế - xã hội của Hà Nội.

Trạm Thủy văn Châu Đốc - 114 năm theo nhịp lũ sông Hậu

Trạm Thủy văn Châu Đốc nằm bên bờ phải sông Hậu, tại số 8, đường số 3, khu dân cư Châu Long, phường Châu Đốc, tỉnh An Giang. Được thành lập từ năm 1912, Trạm Thủy văn Châu Đốc là một trong những trạm có lịch sử lâu đời nhất khu vực. Tuy nhiên, do điều kiện chiến tranh, chuỗi số liệu trong giai đoạn đầu chưa liên tục, chỉ ghi nhận theo các thời đoạn: năm 1912, giai đoạn 1918-1924, 1926-1933 và 1937-1975.

Sau năm 1975, hoạt động quan trắc từng bước được khôi phục và củng cố. Tháng 9/1977, lực lượng khảo sát thủy văn đồng bằng sông Cửu Long bắt đầu tổ chức đo đạc tại khu vực Châu Phú (An Giang). Đến tháng 8/1979, tuyến đo được chuyển về Châu Đốc, đánh dấu sự trở lại chính thức của trạm trong mạng lưới quan trắc khu vực.

Năm 1982, nhiệm vụ đo lưu lượng được bàn giao cho Trung tâm Thủy văn sông Cửu Long. Từ năm 1994 đến nay, trạm trực thuộc Đài Khí tượng Thủy văn Nam Bộ, thuộc Cục Khí tượng Thủy văn – Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tiếp tục duy trì quan trắc ổn định và từng bước hiện đại hóa.

Năm 2006 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi công trình tự ghi mực nước mới của trạm được đưa vào sử dụng, đặt cách vị trí cũ khoảng 1,2 km về phía hạ lưu, đảm bảo độ chính xác cao. Trạm cũng được bổ sung thiết bị đo mưa từ năm 2021, giúp hoàn thiện chuỗi số liệu phục vụ công tác điều tra cơ bản và nghiên cứu liên quan tới thủy văn.

Với vị trí nằm ở đầu nguồn, chế độ dòng chảy tại trạm chịu ảnh hưởng đồng thời của lũ từ thượng nguồn sông Mekong và thủy triều từ Biển Đông. Chính vì vậy, chuỗi số liệu mực nước và lượng mưa tại đây có giá trị đặc biệt trong việc phản ánh đặc trưng thủy văn của sông Hậu cũng như toàn vùng hạ lưu Mekong. Lũ tại Châu Đốc thường xuất hiện từ tháng 9 đến nửa đầu tháng 10, với đặc điểm lên chậm, rút chậm, thời gian kéo dài và cường suất không lớn – khác biệt rõ rệt so với lũ ở khu vực miền Bắc. Riêng năm 2025, biên độ dao động mực nước lên tới 410 cm cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa mùa lũ và mùa cạn, phản ánh tính chất đặc trưng của chế độ thủy văn vùng đầu nguồn.

Hơn một thế kỷ hoạt động, Trạm Thủy văn Châu Đốc đã trở thành “nhân chứng” cho những biến động của dòng sông Hậu. Dữ liệu quan trắc là nền tảng phục vụ dự báo lũ, quản lý nguồn nước và nghiên cứu biến đổi khí hậu ở hạ lưu sông Mekong, nơi được xem là “vựa lúa” của cả nước, đồng thời cũng là một trong những vùng dễ bị tổn thương nhất trước các biến động thủy văn và khí hậu.