Những ngôi làng hạnh phúc: Cả làng ăn chung một nồi cơm, tiêu một túi tiền

Ăn chung một nồi cơm, tiêu chung một túi tiền

Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải nằm về phía tây trung tâm thành phố Thái Nguyên (cũ), nay thuộc xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên. Tên gọi của bản làng được ghép từ hai chữ "Thái" được lấy từ Thái Nguyên, còn "Hải" là tên của bà Nguyễn Thị Thanh Hải - người đã dành hơn hai thập kỷ gây dựng cộng đồng đặc biệt này. 

Chị Lê Thị Nga, Phó Trưởng làng Thái Hải kể về ký ức phát triển của làng bằng giọng bình thản. Hơn 20 năm đã trôi qua, nhưng từng dấu mốc của hành trình ấy vẫn hiện lên rõ ràng trong ký ức. Năm 2003, nơi đây chỉ là đất trống, đồi trọc, cây cối thưa thớt, nắng gió hun rát cả sườn đồi. Từ mảnh đất ấy, Trưởng làng Nguyễn Thị Thanh Hải cùng những người đồng hành đã kiên trì “gieo” văn hóa Tày trên diện tích hơn 20 ha, bắt đầu bằng việc phục dựng và di dời nguyên trạng 30 ngôi nhà sàn cổ từ vùng ATK Định Hóa về đây.

Nhưng điều đặc biệt nhất mà Thái Hải tạo dựng không chỉ là những nếp nhà. Đó là một cộng đồng hơn 150 người cùng ăn, cùng lao động và cùng gây dựng một quỹ chung để chăm lo cuộc sống. Trong cộng đồng ấy có những người già neo đơn, người mắc bệnh hiểm nghèo hay những mảnh đời yếu thế được đón về nương náu như người thân trong gia đình.

Hơn hai thập kỷ trôi qua, vùng đồi cằn cỗi năm nào đã trở thành Bản làng Thái Hải - một trong hai mô hình du lịch trên cả nước được công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao quốc gia với sản phẩm "Du lịch văn hóa Tày bản làng Thái Hải". Nhưng với chị Nga, điều đáng tự hào hơn cả là triết lý ban đầu vẫn được gìn giữ nguyên vẹn. “Chúng tôi lấy văn hóa dân tộc làm hồn cốt cho phát triển du lịch, biến giá trị truyền thống thành động lực tạo sinh kế bền vững.”

Ở Thái Hải, văn hóa không được “trình diễn” cho du khách xem mà hiện diện trong từng nhịp sống thường ngày. Tiếng đàn Tính, điệu Then, những mâm cơm truyền thống, lễ hội, tri thức dân gian hay cách người Tày ứng xử với rừng, với núi đều được gìn giữ như một phần tự nhiên của cuộc sống. Chính nhịp sống ấy tạo nên sức hút riêng để mỗi người đặt chân đến bản đều có thể cảm nhận được hơi thở của một không gian văn hóa còn được giữ nguyên vẹn.

Cả gia đình bà Nông Thị Hảo đã sinh sống ở bản làng Thái Hải được hơn 20 năm. Ảnh: Đức Bình.

Bà Nông Thị Hảo là một trong những người có mặt từ những ngày đầu gây dựng làng Thái Hải. Trước kia, bà sống ở huyện Đại Từ (cũ), quanh năm gắn với vài khoảnh chè nhỏ. Cây chè cho thu nhập bấp bênh, nhiều vụ thu hoạch xong vẫn không bán được giá, cuộc sống cứ lặng lẽ trôi trong những nỗi lo cơm áo.

Khi nghe bà Nguyễn Thị Thanh Hải vận động lên bản sinh sống, bà Hảo quyết định rời quê cũ. Điều khiến bà đặt niềm tin không phải lời hứa về một cuộc sống giàu có, mà là một mái nhà, một công việc ổn định và một cộng đồng luôn biết sẻ chia. Không ai phải mang theo tài sản hay đóng góp điều gì để được ở lại, chỉ cần cùng nhau lao động và giữ gìn nếp sống của bản.

Là người Tày, gia đình bà được bố trí ngôi nhà sàn với 36 cột 5 gian chính, ở bản quy định cứ một thế hệ tương đương với 12 cột trụ.

Nhắc đến các con, gương mặt người phụ nữ ngoài 50 tuổi bừng sáng. Nhờ quỹ chung của bản làng chăm lo việc ăn ở và học hành, hai người con gái đã trở thành giáo viên, người con trai có công việc sửa chữa kỹ thuật ngay trong bản, còn con dâu làm hướng dẫn viên du lịch. Ba người cháu tiếp tục được nuôi dưỡng và đến trường đầy đủ. 

“Điều quý giá nhất mà Thái Hải mang lại cho tôi không phải tiền bạc, mà là tương lai của các con”, bà Hảo chia sẻ.

Giờ đây, bà không còn phải đau đáu chuyện chi tiêu từng ngày. Mỗi sáng có người chuẩn bị bữa cơm chung, mỗi người đều có công việc để làm, con cháu lớn lên trong sự đùm bọc của cả cộng đồng.

Công việc của bà chủ yếu là chăm sóc nương chè và góp phần trang trí cảnh quan của bản làng. Còn những việc “lớn” của gia đình như học hành của con cháu, dựng vợ gả chồng hay các khoản chi tiêu từ điện, nước đến sinh hoạt đều được cộng đồng cùng chia sẻ thông qua quỹ chung.

Văn hóa Tày được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ảnh: Thu Thủy.

Điều bà Hảo luôn đau đáu là làm sao để văn hóa Tày tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ sau, để tiếng đàn Tính, điệu Then, nếp nhà sàn và phong tục Tày của cha ông vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống, rồi theo bước những vị khách lan tỏa đến nhiều vùng đất khác.

"Tôi chỉ mong các con, các cháu giữ được văn hóa này mãi. Chúng lớn lên cùng bản làng, hiểu và yêu văn hóa của dân tộc mình nên tôi tin các cháu sẽ tiếp tục gìn giữ", bà Hảo nói.

Điểm chạm văn hóa

Chúng tôi men theo con đường được bê tông cứng hóa uốn quanh chân đồi dẫn vào rừng cọ xanh mát. Chị Nga vừa đi vừa kể rằng mỗi góc nhỏ của Thái Hải đều lưu giữ một câu chuyện về người Tày.

Đến với bản, du khách được ngắm những ngôi nhà gỗ hàng chục, hàng trăm năm tuổi được đưa từ vùng ATK Định Hóa về, có thể bước vào từng nếp nhà để xem người Tày làm bánh, nấu rượu, bốc thuốc nam hay nuôi ong lấy mật. Họ được ngồi bên các nghệ nhân học vài câu hát Then, tập gảy những nốt đàn Tính đầu tiên và lắng nghe câu chuyện đằng sau từng làn điệu đã gắn bó với người Tày qua nhiều thế hệ.

Bản làng Thái Hải tổ chức nhiều dịp lễ hàng năm để đón du khách tới trải nghiệm. Ảnh: Thu Thủy.

Trong năm, bản làng duy trì nhiều lễ hội truyền thống như Lồng Tồng, Khấu Mư (Tết cơm mới), Lửa làng cùng các điệu múa chầu, múa sạp, múa rối cạn Thẩm Rộc. Những sinh hoạt ấy tạo nên nhịp sống văn hóa riêng của Thái Hải, đồng thời trở thành điểm chạm để du khách hiểu hơn về cộng đồng nơi đây.

Theo chị Nga, điều bản làng mong muốn không đơn thuần là đón khách đến tham quan, mà để mỗi người thực sự cảm nhận được nhịp sống của cộng đồng. Bản làng giờ đã có hơn 200 nhân khẩu, đa sắc tộc, nhưng đều chung tình yêu với văn hóa Tày.

Để những giá trị ấy không mai một theo thời gian, bản làng thành lập Ban Bảo tồn văn hóa, thường xuyên sưu tầm các giá trị truyền thống, đồng thời kết nối với những vùng văn hóa Tày khác để trao đổi, phục dựng và lan tỏa các giá trị truyền thống.

Nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan ghé thăm và trải nghiệm các văn hóa ở bản làng Thái Hải. Ảnh: Thu Thủy.

"Điều chúng tôi mong nhất là khi rời Thái Hải, mỗi người đều mang theo một phần ký ức về văn hóa Tày, chứ không chỉ là vài bức ảnh đẹp", chị Nga chia sẻ.

Không ít doanh nghiệp từng ngỏ ý đầu tư để Thái Hải trở thành một khu du lịch nghỉ dưỡng cao cấp. Thế nhưng, từ trưởng làng, phó làng đến người dân lựa chọn từ chối. Họ hiểu rằng sức hấp dẫn của Thái Hải không đến từ những công trình hiện đại, mà từ chính bản sắc đã được gìn giữ bền bỉ suốt hơn 20 năm.

Thái Hải hiện đón bình quân 40.000-50.000 lượt khách mỗi năm, được UN Tourism vinh danh là “Làng Du lịch tốt nhất thế giới” và là một trong hai mô hình du lịch đầu tiên của Việt Nam đạt OCOP 5 sao.