Đất đai là nền tảng của mọi hệ sinh thái trên cạn, cung cấp lương thực, nước, nguyên liệu và không gian sinh sống cho con người cũng như hàng triệu loài sinh vật. Thế nhưng, hơn 2 tỷ ha đất trên toàn cầu đang bị suy thoái, ảnh hưởng trực tiếp đến hơn 3 tỷ người và đẩy nhiều hệ sinh thái đến ngưỡng tổn thương.
Nông nghiệp đang nuôi sống ít nhất 2 tỷ người trên thế giới, đặc biệt tại các khu vực nông thôn và có thu nhập thấp. Ảnh: UNEP.Trong bối cảnh nhiệt độ toàn cầu tăng cao và hạn hán diễn biến nghiêm trọng hơn, phục hồi đất không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết đối với sự phát triển bền vững.
Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), đảo ngược quá trình suy thoái đất là nhiệm vụ hoàn toàn khả thi nếu có sự chung tay của chính phủ, doanh nghiệp và từng cá nhân. Từ thay đổi cách sản xuất nông nghiệp, bảo vệ đất, phục hồi nguồn nước đến đưa thiên nhiên trở lại đô thị, mỗi giải pháp đều góp phần tăng khả năng chống chịu của hệ sinh thái trước biến đổi khí hậu.
Phục hồi đất bắt đầu từ sản xuất bền vững
Theo UNEP, nông nghiệp đang nuôi sống ít nhất 2 tỷ người trên thế giới, đặc biệt tại các khu vực nông thôn và có thu nhập thấp. Tuy nhiên, chính hoạt động sản xuất lương thực theo phương thức thiếu bền vững cũng là một trong những nguyên nhân lớn nhất làm đất đai bị suy thoái.
Để thay đổi thực trạng này, các chính phủ có thể điều chỉnh chính sách hỗ trợ nông nghiệp theo hướng ưu tiên các mô hình sản xuất bền vững và hỗ trợ nông dân quy mô nhỏ.
Hiện mỗi năm, lĩnh vực nông nghiệp trên toàn cầu nhận khoảng 540 tỷ USD trợ cấp, nhưng UNEP cho biết khoảng 87% trong số đó đang tạo ra những tác động bất lợi đối với thiên nhiên hoặc làm méo mó thị trường.
Việc chuyển hướng nguồn lực này được xem là bước đi quan trọng để thúc đẩy nông nghiệp tái tạo, vừa bảo đảm sản lượng lương thực, vừa giảm áp lực lên hệ sinh thái.
UNEP nhấn mạnh rằng đất không chỉ là lớp bề mặt để canh tác mà còn là hệ sinh thái giàu đa dạng sinh học nhất trên hành tinh. Khoảng 60% các loài sinh vật sinh sống trong đất và 95% lượng thực phẩm của con người được tạo ra từ nguồn tài nguyên này.
Đất khỏe mạnh còn đóng vai trò như một "bể chứa carbon" tự nhiên, giúp giữ lại lượng lớn khí nhà kính thay vì phát tán vào khí quyển. Vì vậy, bảo vệ đất cũng chính là góp phần giảm nhẹ biến đổi khí hậu.
Để duy trì độ màu mỡ của đất, UNEP khuyến nghị mở rộng các phương thức canh tác hữu cơ, hạn chế cày xới quá mức nhằm bảo vệ cấu trúc đất, tăng cường sử dụng phân hữu cơ và áp dụng các kỹ thuật tưới tiết kiệm nước như tưới nhỏ giọt hoặc phủ rơm giữ ẩm. Ngay cả các hộ gia đình cũng có thể tận dụng rác hữu cơ từ rau, củ, quả để làm phân compost phục vụ trồng cây.
Bên cạnh đó, bảo vệ các loài thụ phấn cũng được xem là mắt xích quan trọng trong phục hồi đất đai. Khoảng ba phần tư các loại cây trồng tạo quả và hạt phụ thuộc vào hoạt động thụ phấn của ong, bướm, chim, dơi và nhiều loài côn trùng khác.
Tuy nhiên, các quần thể thụ phấn đang suy giảm nhanh chóng do ô nhiễm, mất sinh cảnh và việc lạm dụng hóa chất trong nông nghiệp. UNEP cho rằng việc giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, bảo tồn đồng cỏ, rừng và vùng đất ngập nước, đồng thời trồng thêm các loài hoa bản địa trong đô thị và khu dân cư sẽ góp phần tạo môi trường sống thuận lợi để các loài thụ phấn phục hồi.
Phục hồi thiên nhiên là bảo vệ tương lai
Nếu đất là nền tảng của sự sống trên cạn thì sông ngòi, hồ nước, vùng ven biển và đại dương chính là những mắt xích giúp duy trì sự cân bằng của toàn bộ hệ sinh thái. Theo UNEP, muốn ngăn chặn sa mạc hóa và giảm thiểu tác động của hạn hán, cần triển khai đồng bộ các giải pháp phục hồi từ đất liền đến các hệ sinh thái nước và không gian đô thị.
Việc phát triển rừng đô thị, bảo tồn ao hồ, sông suối, mở rộng không gian cây xanh sẽ tạo thêm nơi cư trú cho nhiều loài sinh vật. Ảnh: UNEP.UNEP cho rằng quá trình phục hồi cần bắt đầu từ việc cải thiện chất lượng nguồn nước, xác định và kiểm soát các nguồn gây ô nhiễm, đồng thời theo dõi thường xuyên sức khỏe của các hệ sinh thái nước ngọt.
Việc loại bỏ các loài ngoại lai xâm hại, khôi phục thảm thực vật bản địa và phục hồi các vùng đất ngập nước cũng là những giải pháp quan trọng để nâng cao khả năng chống chịu của hệ sinh thái.
Các đô thị có thể đầu tư vào công nghệ xử lý nước thải hiện đại nhằm giải quyết đồng thời bài toán nước thải sinh hoạt, nước mưa và tình trạng ngập úng.
Không chỉ trên đất liền, các hệ sinh thái ven biển và biển cũng cần được phục hồi để duy trì sinh kế và bảo vệ con người trước những hiện tượng thời tiết cực đoan. Đại dương không chỉ cung cấp thực phẩm, oxy và nguồn nước mà còn góp phần điều hòa khí hậu toàn cầu. Hơn 3 tỷ người, chủ yếu tại các nước đang phát triển, đang phụ thuộc trực tiếp vào tài nguyên biển để mưu sinh.
Theo UNEP, các quốc gia cần tăng cường bảo vệ và phục hồi những hệ sinh thái có giá trị như rừng ngập mặn, đầm lầy nước mặn, rừng tảo bẹ và các rạn san hô. Cùng với đó là kiểm soát chặt chẽ ô nhiễm từ đất liền, hạn chế rác thải nhựa, chất thải công nghiệp, dòng chảy nông nghiệp và lượng chất dinh dưỡng dư thừa trước khi chúng đổ ra biển.
UNEP cũng khuyến khích áp dụng cách tiếp cận theo vòng đời sản phẩm đối với nhựa, từ khâu thiết kế đến tái sử dụng, tái chế và sửa chữa, nhằm giảm lượng rác thải cuối cùng xâm nhập vào đại dương. Trong khi đó, doanh nghiệp có thể đầu tư vào các giải pháp thu hồi chất dinh dưỡng từ nước thải và chất thải chăn nuôi để tái sử dụng trong sản xuất nông nghiệp.
Đưa thiên nhiên trở lại đô thị vì thế không chỉ giúp cải thiện cảnh quan mà còn góp phần giảm nhiệt độ, nâng cao chất lượng không khí và tăng khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu.
Theo UNEP, việc phát triển rừng đô thị, bảo tồn ao hồ, sông suối, mở rộng không gian cây xanh sẽ tạo thêm nơi cư trú cho nhiều loài sinh vật, đồng thời giúp người dân thích ứng tốt hơn với các đợt nắng nóng kéo dài.
Tuy nhiên, để các giải pháp trên được triển khai ở quy mô lớn, nguồn lực tài chính đóng vai trò quyết định. UNEP ước tính đầu tư cho các giải pháp dựa vào thiên nhiên cần tăng lên khoảng 542 tỷ USD mỗi năm vào năm 2030 mới có thể đáp ứng các mục tiêu toàn cầu về khí hậu, đa dạng sinh học và phục hồi hệ sinh thái.
Để thu hẹp khoảng cách này, các chính phủ có thể tăng đầu tư cho phục hồi đất, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về hạn hán và mở rộng các giải pháp dựa vào thiên nhiên.
Khu vực tư nhân có thể tích hợp mục tiêu phục hồi hệ sinh thái vào chiến lược phát triển, nâng cao hiệu quả quản lý chất thải và đầu tư vào các lĩnh vực như nông nghiệp bền vững, du lịch sinh thái hay công nghệ xanh.
Trong khi đó, mỗi cá nhân cũng có thể góp phần thông qua các lựa chọn tiêu dùng, đầu tư hoặc ủng hộ các sáng kiến phục hồi môi trường.