Quy hoạch thủy lợi sông Cả - Nền tảng phát triển Bắc Trung Bộ

Đặt lại nền tảng quy hoạch thủy lợi cho lưu vực sông Cả

Sông Cả là con sông liên quốc gia có diện tích lưu vực khoảng 27.200 km2, bắt nguồn từ Lào, chảy qua Việt Nam rồi đổ ra Biển Đông, gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế, văn hóa và sinh kế của hàng triệu người dân Bắc Trung Bộ, đặc biệt là Nghệ An và Hà Tĩnh.

Không chỉ cung cấp nguồn nước cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, đô thị và dân sinh, lưu vực sông Cả còn sở hữu hệ tài nguyên đa dạng, nhiều tiềm năng phát triển nông - lâm - ngư nghiệp, kinh tế ven biển và các khu kinh tế động lực. 

Tuy nhiên, quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả được phê duyệt từ năm 2014, với tầm nhìn đến năm 2020, đến nay đã bộc lộ nhiều điểm không còn phù hợp trước những biến đổi nhanh chóng của bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội, nhu cầu sử dụng nước và tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.

Phần thượng nguồn nằm trên lãnh thổ Lào chiếm tới 35% diện tích lưu vực, trong những năm gần đây xuất hiện nhiều công trình thủy điện, thủy lợi khai thác nguồn nước, làm gia tăng áp lực lên dòng chảy hạ du trong cả mùa lũ và mùa cạn.

Ở hạ lưu, tình trạng hạ thấp mực nước mùa khô diễn ra thường xuyên khiến nhiều cống, trạm bơm dọc sông không thể vận hành theo thiết kế, gây thiếu nước cho hàng chục nghìn héc-ta đất canh tác; xâm nhập mặn có xu hướng ăn sâu, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất và sinh hoạt.

Cùng với đó, quá trình đô thị hóa nhanh, phát triển hạ tầng giao thông và các khu công nghiệp làm phát sinh nhiều điểm ngập úng cục bộ do hệ thống tiêu thoát chưa được tính toán đồng bộ.

Việc lập quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả giai đoạn mới là yêu cầu cấp thiết. Ảnh: Thanh Hải.

Dù hệ thống thủy lợi trên lưu vực đã được đầu tư khá hoàn chỉnh, bảo đảm cơ bản tưới tiêu và phòng, chống lũ, song nhiều công trình theo quy hoạch vẫn chưa được triển khai đầy đủ, hiệu quả khai thác suy giảm do biến đổi lòng dẫn và hạn chế về nguồn lực đầu tư.

Trong bối cảnh đó, việc lập quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả giai đoạn mới là yêu cầu cấp thiết, nhằm khai thác, sử dụng tổng hợp và bền vững nguồn nước, chủ động ứng phó thiên tai, thích ứng với biến đổi khí hậu, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh nguồn nước cho toàn vùng trong dài hạn.

Đặt bài toán ngập úng đô thị và không gian thoát lũ vào trọng tâm quy hoạch

Chia sẻ tại cuộc họp Hội đồng thẩm định Quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả thời kỳ 2022-2030, tầm nhìn đến năm 2050 do Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức ngày 29/1, GS.TS Đào Xuân Học, Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ NN-PTNT, nhấn mạnh yêu cầu đặt trọng tâm quy hoạch vào bài toán ngập úng đô thị, là vấn đề đang ngày càng trở nên cấp bách trong bối cảnh biến đổi khí hậu và mưa cực đoan gia tăng.

Cuộc họp Hội đồng thẩm định Quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả thời kỳ 2022-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Ảnh: Trung Hiếu.

Theo GS.TS Đào Xuân Học, đã đến lúc cần rà soát, điều chỉnh lại các tiêu chuẩn thiết kế theo hướng cập nhật thực tiễn, trong đó việc tính toán lượng mưa theo giờ thay vì theo ngày sẽ giúp nâng cao khả năng tiêu thoát nước, hướng tới mục tiêu “mưa đến đâu, tiêu thoát đến đó”, giảm nhanh và giảm sâu tình trạng ngập úng trong đô thị.

Từ kinh nghiệm thực tiễn và góc nhìn chuyên môn, chuyên gia cũng cho rằng quy hoạch cần dành dung lượng thỏa đáng cho các giải pháp thoát lũ, bảo đảm an toàn dân cư tại những vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lớn. Đồng thời kiến nghị Bộ Nông nghiệp và Môi trường nghiên cứu xây dựng lại toàn bộ quy trình vận hành hệ thống hồ chứa trên lưu vực, theo hướng đồng bộ, linh hoạt và thích ứng hơn, tận dụng tối đa thành tựu khoa học công nghệ để kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả dữ liệu hồ chứa trong quản lý, điều hành nguồn nước.

GS.TS Đào Xuân Học cho rằng quy hoạch cần dành dung lượng thỏa đáng cho các giải pháp thoát lũ, bảo đảm an toàn dân cư tại những vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng của lũ lớn. Ảnh: Trung Hiếu.

Cùng chung mối quan tâm, PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, nguyên Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường, cho rằng giá trị cốt lõi của quy hoạch không chỉ nằm ở các hạng mục công trình mà còn ở việc làm rõ tác động tổng hợp của khai thác tài nguyên nước đối với môi trường, kinh tế và xã hội, đặc biệt là vấn đề xâm nhập mặn, nước biển dâng và các giải pháp ngăn mặn trong tương lai.

Theo PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, một bản quy hoạch có chiều sâu cần chỉ ra rõ những lợi ích mang lại, đồng thời dự báo đầy đủ cả những tác động tích cực lẫn tiêu cực đến môi trường. Trong bối cảnh tài nguyên nước là hữu hạn nhưng giữ vai trò then chốt cùng với năng lượng cho sự phát triển của đất nước, quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả càng cần được xây dựng trên nền tảng tư duy khai thác bền vững, hài hòa giữa phát triển và gìn giữ lâu dài.

Theo PGS.TS Nguyễn Thế Chinh, một bản quy hoạch có chiều sâu cần chỉ ra rõ những lợi ích mang lại, đồng thời dự báo đầy đủ cả những tác động tích cực lẫn tiêu cực đến môi trường. Ảnh: Trung Hiếu.

Nền tảng tiến tới “thủy lợi thông minh”

Ông Nguyễn Tùng Phong, Cục trưởng Cục Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi, nhấn mạnh quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả cần được nhìn nhận như một quy hoạch kỹ thuật nền tảng, có vai trò dẫn dắt lâu dài cho sự phát triển của toàn vùng. 

Theo đó, yêu cầu trước hết là làm rõ mối quan hệ, sự liên thông và cụ thể hóa giữa quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả với các quy hoạch khác, từ quy hoạch phòng, chống thiên tai và thủy lợi quốc gia, quy hoạch môi trường, tài nguyên nước, đất đai, đến quy hoạch hạ tầng giao thông và phát triển ngành, lĩnh vực liên quan.

Ông Nguyễn Tùng Phong nhấn mạnh quy hoạch thủy lợi lưu vực sông Cả là nền tảng để tiến tới “thủy lợi thông minh”. Ảnh: Trung Hiếu.

Trên cơ sở đó, toàn bộ các số liệu, chuỗi dữ liệu cần được rà soát, cập nhật một cách đầy đủ bởi thực tế cho thấy điều kiện địa hình, lòng dẫn, chế độ mưa lũ và nhu cầu sử dụng nước đã thay đổi rất mạnh, nhất là sau các đợt thiên tai lớn, mưa cực đoan với cường suất cao gấp nhiều lần trước đây.

Ông Nguyễn Tùng Phong cho rằng quy hoạch cần tính toán một cách căn cơ nhu cầu cấp nước và tiêu thoát nước, không chỉ cho nông nghiệp mà còn cho đô thị, công nghiệp, du lịch và các ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, chuyển mạnh từ tư duy “tưới bao nhiêu nước” sang đánh giá hiệu quả sử dụng nước, năng suất nước và giá trị kinh tế - xã hội mang lại trên mỗi mét khối nước.

Cùng với đó, các công trình trên dòng chính và hệ thống thủy lợi cần được định hướng ngay từ đầu theo mục tiêu đa chức năng, gắn chặt với quy trình vận hành linh hoạt trong cả mùa lũ và mùa kiệt, có sự phối hợp chặt chẽ giữa hồ thủy lợi và hồ thủy điện để vừa cắt lũ, vừa bảo đảm an toàn hạ du và cấp nước ổn định.

Quy hoạch cần tính toán một cách căn cơ nhu cầu cấp nước và tiêu thoát nước, không chỉ cho nông nghiệp mà còn cho đô thị, công nghiệp, du lịch và các ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao. Ảnh: Hải Dương.

Ông Nguyễn Tùng Phong cũng đặc biệt lưu ý vai trò của chuyển đổi số và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, coi đây là nền tảng để tiến tới “thủy lợi thông minh”, hỗ trợ ra quyết định điều hành phù hợp với diễn biến thực tế.

Bên cạnh đó, quy hoạch cần rà soát lại các tiêu chuẩn, quy chuẩn thiết kế, nhất là đối với tiêu thoát nước và chống ngập úng đô thị, sắp xếp thứ tự ưu tiên đầu tư các công trình trọng điểm, đồng thời làm rõ cơ chế phối hợp, tổ chức thực hiện và huy động nguồn lực, bảo đảm quy hoạch không chỉ đúng về khoa học mà còn khả thi, hiệu quả và thực sự trở thành động lực cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững của lưu vực sông Cả trong giai đoạn tới.