Để thị trường carbon vận hành thành công và loại bỏ hoàn toàn rủi ro ‘carbon trên giấy’, Việt Nam đang khẩn trương thiết lập các chốt chặn pháp lý kiểm kê, hướng tới tính minh bạch tuyệt đối.
Thách thức từ ‘carbon trên giấy’
Thị trường carbon toàn cầu là một không gian tài chính khổng lồ nhưng cũng đầy rủi ro nếu thiếu đi một thiết kế thể chế chặt chẽ. Lịch sử kinh tế thế giới từng chứng kiến những thị trường carbon thất bại do quản lý lỏng lẻo, dẫn đến tình trạng ‘carbon trên giấy’ - tức là các tín chỉ carbon được tạo ra dựa trên các số liệu phóng đại, không phản ánh đúng lượng giảm phát thải thực tế trong môi trường. Điều này không chỉ làm suy giảm nghiêm trọng niềm tin của nhà đầu tư mà còn phá hỏng hoàn toàn các tham vọng khí hậu toàn cầu.
Tại Việt Nam, khi sàn giao dịch carbon trong nước chuẩn bị vận hành, bài toán minh bạch trở thành yếu tố sống còn. Một thị trường vận hành hiệu quả đòi hỏi hàng hóa giao dịch - bao gồm hạn ngạch và tín chỉ carbon - phải được định lượng một cách chính xác, không thể có sự mập mờ hay gian lận số liệu.
Khi sàn giao dịch carbon trong nước chuẩn bị vận hành, bài toán minh bạch trở thành yếu tố sống còn.Để ngăn chặn các lỗ hổng gian lận tài chính môi trường, các chuyên gia đều đồng thuận rằng công tác kiểm kê và công khai thông tin là chốt chặn quan trọng nhất. PGS.TS Nguyễn Thế Chinh - Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam phân tích thẳng thắn là dùng từ 'chốt chặn' trong khung pháp lý thì rộng, nhưng câu chuyện cốt lõi của vấn đề vẫn là xác định rõ mức độ phát thải thực tế của doanh nghiệp một cách chính xác và công khai lên sàn.
Nếu không minh bạch, không kiểm kê chuẩn xác ngay từ đầu thì mọi giao dịch phía sau đều sai lệch hết. Doanh nghiệp thực tế phát thải 100 nhưng tìm cách khai báo xuống 80 để giữ lại 20 đem bán là nguy hiểm. Hệ thống đo lường, giám sát chuẩn hóa chính là chốt chặn lớn nhất để bảo vệ tính công bằng, tránh tình trạng thông tin sai lệch làm méo mó thị trường.
Đồng tình với quan điểm này, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường bổ sung những phân tích sâu sắc dưới góc nhìn kỹ thuật pháp lý là mức độ sai sót (tính không chắc chắn - uncertainty) trong kiểm kê báo cáo carbon phụ thuộc rất lớn vào công nghệ và hệ số phát thải. Hiện tại, Việt Nam đang thí điểm ở phạm vi 1 và 2 (phát thải trực tiếp tại cơ sở và phát thải từ điện, nhiệt mua ngoài), điều này tương đối dễ kiểm soát nếu doanh nghiệp trung thực.
Doanh nghiệp không gian lận lượng xăng dầu, số điện tiêu thụ thì kết quả sẽ sát thực tế. Tuy nhiên, nếu sau này mở rộng sang phạm vi 3 - tức là toàn bộ chuỗi cung ứng, hay kiểm kê phát thải rừng với độ sai sót có thể lên tới 40%, thách thức sẽ lớn hơn rất nhiều.
Cần xác định rõ mức độ phát thải thực tế của doanh nghiệp một cách chính xác và công khai lên sànKhớp nối hạ tầng công nghệ và quản trị quốc gia
Để hiện thực hóa tính minh bạch, Việt Nam không chỉ dựa vào tính tự giác của doanh nghiệp mà đang xây dựng một kiến trúc quản trị số liên thông. Trọng tâm của kiến trúc này là Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon do Bộ Nông nghiệp và Môi trường vận hành theo Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT. Đây được coi là ‘trái tim’ dữ liệu gốc, nơi ghi nhận mọi vòng đời của hạn ngạch và tín chỉ.
Hệ thống đăng ký quốc gia này sẽ được kết nối trực tiếp, đồng bộ với hệ thống giao dịch của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC). Sự liên thông này đảm bảo nguyên tắc tối cao của thị trường tránh tính toán hai lần (double accounting) và công khai toàn bộ quy trình kiểm kê, điều kiện vận hành đến cộng đồng xung quanh.
Để giải quyết bài toán chi phí kiểm kê lớn cho khối doanh nghiệp vừa và nhỏ, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ gợi ý, Nhà nước và các hiệp hội cần phối hợp xây dựng các phần mềm nhập dữ liệu đơn giản, ứng dụng công nghệ blockchain để nhật ký phát thải không thể bị chỉnh sửa hay xóa dấu vết trong quá khứ. Chỉ khi làm được điều đó tín chỉ carbon của Việt Nam mới tạo dựng được uy tín vững chắc trên sàn giao dịch quốc tế.
Sự thành bại của thị trường carbon Việt Nam suy cho cùng phụ thuộc vào việc chúng ta định giá lòng tin dựa trên những con số trung thực. Khóa chặt ‘chốt chặn’ kiểm kê từ gốc bằng công nghệ và quản trị số liên thông chính là cách duy nhất để loại bỏ thực trang ‘carbon trên giấy’, bảo vệ tính toàn vẹn của môi trường và nâng tầm giá trị tín chỉ Việt Nam trên trường quốc tế.