Từ những năm đầu hội nhập, khi “an toàn thực phẩm” trở thành tấm hộ chiếu bắt buộc để hàng hóa bước vào thị trường thế giới, Việt Nam đã sớm nhận ra rằng quản lý chất lượng, chế biến sâu và phát triển thị trường là ba trụ cột sống còn của nông nghiệp. Hơn ba thập kỷ qua, Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển Thị trường đã trở thành “nhạc trưởng” điều phối chuỗi giá trị nông – lâm – thủy sản Việt Nam, đưa sản phẩm Việt vươn tới hơn 190 quốc gia, khẳng định vị thế một quốc gia nông nghiệp hiện đại, an toàn và bền vững.
Từ những năm 1990: Khởi đầu của một cuộc cách mạng về chất lượng
Khi Liên minh châu Âu (EU) áp dụng các quy chuẩn nghiêm ngặt về an toàn thực phẩm vào đầu thập niên 1990, Việt Nam đứng trước thách thức chưa từng có: hệ thống quản lý chất lượng, an toàn thực phẩm gần như chưa hình thành.
Năm 1994, Bộ Thủy sản đã ra Quyết định thành lập Trung tâm Kiểm tra Chất lượng và Vệ sinh Thủy sản – NAFIQACEN, mở đầu cho hành trình chuyên nghiệp hóa công tác quản lý chất lượng thủy sản.
Chỉ sau vài năm, Việt Nam được EU, Hoa Kỳ và nhiều thị trường lớn công nhận hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm tương đương quốc tế, trở thành quốc gia đầu tiên ở châu Á được phép xuất khẩu nhuyễn thể hai mảnh vỏ vào EU. Đó không chỉ là bước đột phá về thể chế, mà là cột mốc đánh dấu Việt Nam chính thức bước vào “bản đồ thực phẩm toàn cầu.”
Dưa lưới trồng trong nhà màng ở Đầm Hà là sản phẩm OCOP 4 sao của tỉnh Quảng Ninh. Ảnh: Đinh Hùng. Chế biến – Hành trình 30 năm công nghiệp hóa nông nghiệp
Năm 1996, sự ra đời của Cục Chế biến Nông lâm sản và Ngành nghề nông thôn đã tạo nền tảng cho ngành công nghiệp chế biến nông sản Việt Nam.
Từ những nhà máy đường đầu tiên trong Chương trình Mía đường 1 triệu tấn đến hàng ngàn cơ sở chế biến cà phê, gạo, thủy sản, rau quả… Việt Nam từng bước hình thành chuỗi giá trị khép kín – từ vùng nguyên liệu đến thị trường xuất khẩu.
Những cột mốc chính:
- 2002–2003: Đề án Công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn – tiền đề cho Nghị quyết 15/NQ-TW.
- 2007–2008: Tham gia xây dựng Nghị quyết 26/NQ-TW về “tam nông”.
- 2009: Nghị quyết 48/NQ-CP về cơ chế giảm tổn thất sau thu hoạch – cú hích cho công nghiệp chế biến.
- 2017–2023: Triển khai các đề án về chế biến rau quả, thủy sản, giết mổ hiện đại, cơ giới hóa nông nghiệp, công nghiệp sinh học và chuỗi giá trị xanh.
Hiện nay, Việt Nam có 7.500 doanh nghiệp chế biến quy mô công nghiệp, công suất trên 120 triệu tấn nguyên liệu/năm, tạo việc làm cho 1,6 triệu lao động trực tiếp, góp phần đưa tỷ lệ sản phẩm nông sản chế biến sâu đạt trên 33% – con số mà chỉ 10 năm trước là điều chưa tưởng tượng nổi.
Phát triển thị trường – Đưa nông sản Việt vươn ra thế giới
Nếu như những năm đầu 2000 kim ngạch xuất khẩu nông sản chỉ đạt vài tỷ USD, thì đến 2024, con số ấy đã vượt 62,4 tỷ USD, với thặng dư thương mại trên 13 tỷ USD – mức kỷ lục trong lịch sử ngành. Cục đã chủ trì, phối hợp và tham mưu ban hành hàng loạt chính sách chiến lược: Chỉ thị 26/CT-TTg (2021) về thúc đẩy tiêu thụ, xuất khẩu nông sản trong đại dịch; Đề án xuất khẩu nông lâm thủy sản đến 2030; Chiến lược phát triển thị trường trong nước đến 2045; Đề án phát triển hệ thống logistics nông sản Việt Nam đến 2030.
Nhờ đó, Việt Nam hiện đã có quan hệ thương mại với hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có 7 mặt hàng đạt giá trị xuất khẩu trên 3 tỷ USD (gỗ, cà phê, hạt điều, tôm, gạo, cao su, rau quả). Cục cũng là đầu mối phát triển thương hiệu quốc gia, với các tên tuổi như “Gạo Việt Nam”, “Cà phê Việt Nam chất lượng cao”, “Gỗ Việt”, “Cá tra Việt Nam” – những biểu tượng của niềm tự hào hàng Việt trên thị trường quốc tế.
Bè nuôi trồng thủy sản của người dân Vân Đồn sử dụng vật liệu HDPE bền vững, thân thiện với môi trường. Ảnh: Cường Vũ. Quản lý chất lượng – Lá chắn cho người tiêu dùng, cầu nối với thế giới
Từ năm 1999, NAFIQACEN được EU công nhận là “Cơ quan có thẩm quyền duy nhất của Việt Nam về kiểm soát an toàn thực phẩm thủy sản”, mở đường cho hàng trăm doanh nghiệp được xuất khẩu vào các thị trường khó tính như EU, Mỹ, Nhật Bản.
Hiện hệ thống kiểm soát an toàn thực phẩm nông lâm thủy sản Việt Nam đã: Giám sát 50.000 cơ sở được cấp chứng nhận an toàn thực phẩm; 2,76 triệu cơ sở ký cam kết bảo đảm an toàn; Duy trì 20.000 mẫu giám sát mỗi năm; Đưa tỷ lệ mẫu đạt chuẩn tăng từ 96% (2015) lên 98,3% (2025).
Những thành tựu đó không chỉ đảm bảo bữa ăn an toàn cho 100 triệu người dân, mà còn củng cố niềm tin quốc tế với hàng nông sản Việt – “an toàn, minh bạch, truy xuất được nguồn gốc.”
Hợp nhất hệ thống – Bước ngoặt thể chế năm 2025
Thực hiện Nghị định 35/2025/NĐ-CP, hai đơn vị đầu mối – Cục Quản lý Chất lượng Nông lâm sản và Thủy sản và Cục Chế biến và Phát triển Thị trường Nông sản – đã hợp nhất thành Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển Thị trường. Đây là bước đi thể chế chiến lược, giúp hợp nhất ba trụ cột “Chất lượng – Chế biến – Thị trường” trong một cấu trúc thống nhất, đồng thời mở rộng phạm vi sang nông nghiệp hữu cơ, logistics nông sản và thương hiệu quốc gia.
Kết quả: Kim ngạch xuất khẩu nông lâm thủy sản 8 tháng đầu năm 2025 đạt 45,5 tỷ USD, tăng 12,3% so với cùng kỳ. Thặng dư thương mại toàn ngành đạt 13,2 tỷ USD, tăng 11,7%.
Bài học từ hành trình 30 năm – Từ chất lượng đến niềm tin
Con người là nền tảng: đội ngũ hơn 500 cán bộ của Cục đã trở thành lực lượng chuyên nghiệp, có trình độ quốc tế, làm chủ công nghệ kiểm nghiệm hiện đại ISO 17025.
Khoa học là động lực: áp dụng HACCP, truy xuất nguồn gốc điện tử, dữ liệu số và blockchain trong giám sát thực phẩm.
Thị trường là kim chỉ nam: mọi hoạt động sản xuất, chế biến, kiểm soát đều hướng tới yêu cầu của người tiêu dùng và nhà nhập khẩu.
Hợp tác là sức mạnh: phối hợp chặt chẽ với FAO, OIE, APEC, EU, ASEAN, JICA, WB… để tiếp nhận tri thức và mở rộng thị trường.
Tầm nhìn 2045 – Nền nông nghiệp chất lượng, sinh thái và giá trị cao
Đến năm 2045, Việt Nam hướng tới:
- Trở thành trung tâm chế biến và giao thương nông sản chất lượng cao của khu vực châu Á – Thái Bình Dương;
- 100% sản phẩm nông lâm thủy sản đạt chuẩn truy xuất nguồn gốc và carbon thấp;
- 70% doanh nghiệp chế biến đạt chứng nhận xanh, tuần hoàn, số hóa;
- Hình thành hệ sinh thái logistics, công nghiệp phụ trợ và thương hiệu quốc gia nông sản Việt.
Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển Thị trường sẽ tiếp tục đóng vai trò “kiến trúc sư thể chế” – nơi hội tụ khoa học, công nghệ và thị trường, bảo đảm “chất lượng Việt Nam – niềm tin toàn cầu.”
Kết luận: 80 năm một hành trình, một sứ mệnh lớn lao
Từ những ngày đầu thành lập NAFIQACEN năm 1994 đến sự hợp nhất toàn diện năm 2025, ngành chất lượng, chế biến và phát triển thị trường nông sản Việt Nam đã đi qua một chặng đường vĩ đại – từ “làm ra sản phẩm” đến “kiến tạo giá trị.”
Hôm nay, mỗi hạt gạo, hạt cà phê, con tôm, miếng thịt Việt không chỉ là sản phẩm, mà là thông điệp về niềm tin, trí tuệ và uy tín của một dân tộc biết vươn lên bằng chất lượng. Từ đồng ruộng đến bàn ăn, từ nông dân đến thế giới – đó chính là hành trình 80 năm tự hào của Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển Thị trường Việt Nam.