Từ những con đường bê tông đầu tiên đến những làng quê thông minh hôm nay, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới đã tạo nên cuộc chuyển hóa sâu sắc nhất trong lịch sử nông thôn Việt Nam – nơi người dân là chủ thể, tri thức là động lực, và hạnh phúc là thước đo của phát triển bền vững.
Khởi nguồn và sứ mệnh – Từ Nghị quyết Tam Nông đến Chương trình quốc gia mang tầm lịch sử
Năm 2008, Ban Chấp hành Trung ương Đảng ban hành Nghị quyết 26-NQ/TW về “Tam nông” – nông nghiệp, nông dân, nông thôn, xác định đây là vấn đề chiến lược của quốc gia. Tiếp đó, Quyết định 800/QĐ-TTg (2010) của Thủ tướng Chính phủ đã khởi động Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới (NTM), mở ra một hành trình phát triển có ý nghĩa lịch sử.
Triết lý cốt lõi của chương trình được xác định rõ ràng: “Nhà nước định hướng, người dân là chủ thể, xã hội cùng tham gia.”
Bộ tiêu chí quốc gia về NTM với 19 tiêu chí đầu tiên bao quát đầy đủ các lĩnh vực: kinh tế – hạ tầng – văn hóa – môi trường – an ninh. Đây không chỉ là bộ công cụ quản lý, mà còn là tuyên ngôn về cách tiếp cận phát triển toàn diện và nhân văn.
Từ những thí điểm ban đầu ở 11 xã thuộc 11 tỉnh, chương trình nhanh chóng lan tỏa trên phạm vi cả nước, trở thành phong trào chính trị – xã hội sâu rộng, huy động sức mạnh của toàn dân, toàn hệ thống chính trị, khơi dậy nội lực cộng đồng, đặt nền móng cho chiến lược phát triển nông thôn bền vững, bao trùm và gắn kết.
Giám đốc Sở NN&MT Hà Nội Nguyễn Xuân Đại kiểm tra tình hình sản xuất nông nghiệp trên địa bàn Hà Nội. Ảnh: VGP/Thiện Tâm15 năm chuyển mình – Thành tựu “to lớn, toàn diện, lịch sử”
Sau 15 năm triển khai, nông thôn Việt Nam đã thực sự “thay da đổi thịt”. Tính đến tháng 6 năm 2025, cả nước có:
- 79,3% xã đạt chuẩn NTM,
- 42,2% xã đạt chuẩn nâng cao,
- 12,2% xã đạt chuẩn kiểu mẫu,
- 329/646 huyện (51%) và 24 tỉnh, thành phố có 100% xã đạt chuẩn.
- Thu nhập bình quân khu vực nông thôn đạt 54 triệu đồng/người/năm (2024) – tăng gần gấp đôi so với năm 2016, trong khi tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm còn 1,93%.
Cơ sở hạ tầng nông thôn được nâng cấp toàn diện:
- 76% đường xã, 90% đường thôn được cứng hóa,
- 99,6% hộ dân có điện lưới quốc gia,
- 95% trường, trạm đạt chuẩn.
Đời sống văn hóa, giáo dục, y tế được nâng tầm; môi trường và cảnh quan được cải thiện; an ninh trật tự được giữ vững.
Nông thôn Việt Nam hôm nay không chỉ đủ ăn, đủ mặc – mà đã bước vào kỷ nguyên của văn minh, bản sắc và hạnh phúc.
OCOP và Du lịch nông thôn – “Đánh thức tiềm năng, nâng tầm nông sản Việt”
Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) ra đời năm 2018 được xem là cuộc cách mạng thứ hai của nông thôn Việt Nam – chuyển tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp và kinh tế tri thức.
Đến tháng 9 năm 2025, cả nước có gần 17.400 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, trong đó: 40% chủ thể là phụ nữ, 19,6% là đồng bào dân tộc thiểu số.
OCOP đã góp phần thay đổi ba điều cốt lõi:
- Tư duy sản xuất sang tư duy kinh doanh.
- Tổ chức cộng đồng gắn kết, cùng phát triển.
- Lan tỏa giá trị bản sắc và khởi nghiệp nông thôn.
Tiếp nối đó, Chương trình phát triển du lịch nông thôn (Quyết định 922/QĐ-TTg, 2022) mở ra hướng đi mới: hơn 600 mô hình du lịch nông nghiệp – cộng đồng – sinh thái hoạt động hiệu quả, gắn sản phẩm OCOP với trải nghiệm văn hóa, ẩm thực, cảnh quan.
Khi sản phẩm nông nghiệp trở thành sản phẩm du lịch, làng quê Việt Nam không chỉ là nơi sinh sống – mà là điểm đến của trải nghiệm, của tri thức, của niềm tự hào quốc gia.
Sau 15 năm Hà Nội đứng đầu cả nước về xây dựng nông thôn mới và chương trình OCOP. Ảnh: VGP/Thiện TâmNhững khoảng cách và thách thức cần vượt qua
Bên cạnh thành tựu, chương trình NTM vẫn đối mặt nhiều thách thức: Khoảng cách vùng miền: miền núi, Tây Nguyên, đồng bằng sông Cửu Long còn chênh lệch lớn; nhiều xã đạt chuẩn nhưng chưa bền vững. Kinh tế nông thôn manh mún, chuỗi giá trị yếu, tỷ lệ doanh nghiệp đầu tư mới chỉ khoảng 8%. Chất lượng nguồn nhân lực thấp, chưa tới 30% lao động có chứng chỉ kỹ năng nghề. Môi trường nông thôn đối mặt ô nhiễm rác thải, nước thải làng nghề, biến đổi khí hậu. Một số địa phương còn chạy theo thành tích, chưa thực sự chú trọng nâng cao thu nhập, chất lượng sống, văn hóa cộng đồng.
Những thách thức đó đòi hỏi giai đoạn tới phải chuyển mạnh từ xây dựng đạt chuẩn sang phát triển nông thôn có bản sắc, hiệu quả và bền vững, lấy người dân làm trung tâm và thịnh vượng làm mục tiêu cuối cùng.
Tầm nhìn 2045 – Nông thôn Việt Nam thông minh, xanh và hạnh phúc
Hướng tới năm 2045, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng nông thôn thông minh – bản sắc – văn minh – hạnh phúc, trong đó nông dân là chủ thể sáng tạo và là trung tâm của nền kinh tế xanh.
Chương trình NTM giai đoạn 2026–2035 sẽ được tích hợp với Chương trình giảm nghèo bền vững, hình thành mô hình “Quản trị phát triển nông thôn thống nhất” dựa trên bốn trụ cột:
- Kinh tế xanh và tuần hoàn.
- Xã hội bao trùm, không ai bị bỏ lại phía sau.
- Hạ tầng số và dữ liệu mở kết nối từ trung ương đến thôn bản.
- Cộng đồng gắn kết, văn hóa và hạnh phúc làm trung tâm.
Nông thôn mới tương lai không chỉ là vùng sản xuất, mà là không gian sống đa giá trị, nơi hội tụ của kinh tế – sinh thái – văn hóa – xã hội – dữ liệu.
“Từ con đường làng đầu tiên đến làng thông minh, từ bàn tay người nông dân đến nền kinh tế số – Nông thôn Việt Nam đang vươn mình trở thành biểu tượng của thịnh vượng, văn minh và hạnh phúc quốc gia.”