Với mạng lưới sông, suối và hệ thống hồ chứa lớn, Sơn La có nguồn tài nguyên nước dồi dào, giữ vai trò quan trọng đối với sản xuất, phát điện và đời sống.
Nâng cao ý thức bảo vệ nguồn nước
Nằm trên địa bàn hai lưu vực sông lớn, quan trọng quốc gia là sông Đà và sông Mã, Sơn La có mạng lưới sông, suối khá dày với các phụ lưu chính như Nậm La, Nậm Pàn, Nậm Mu, Nậm Sập, Nậm Công, Nậm Bú, suối Muội, suối Sập...
Sơn La có nguồn tài nguyên nước dồi dào, đặc biệt là hồ chứa thủy điện Sơn La và phần lớn diện tích lòng hồ thủy điện Hòa Bình. Ảnh: Nguyễn Nga.
Đặc biệt, trên địa bàn tỉnh có hồ chứa thủy điện Sơn La với dung tích toàn bộ 9,26 tỷ m³ và phần lớn diện tích lòng hồ thủy điện Hòa Bình. Toàn tỉnh hiện có hơn 2.500 công trình thủy lợi, 60 công trình thủy điện; tổng dung tích các hồ chứa đạt khoảng 9,65 tỷ m³.
Nguồn nước trên địa bàn phục vụ sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, chế biến nông sản và phát điện. Các hồ thủy điện lớn vừa tham gia cắt lũ, điều tiết nước, vừa cung cấp điện cho hệ thống điện quốc gia, cho thấy vai trò quan trọng của tài nguyên nước Sơn La đối với phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh năng lượng.
Tuy nhiên, địa hình của tỉnh bị chia cắt mạnh, hơn 87% diện tích tự nhiên có độ dốc từ 25 độ trở lên. Nguồn nước phân bố không đều giữa các mùa và các vùng; một số khu vực thường xuyên thiếu nước cục bộ vào mùa khô. Cùng với đó, biến đổi khí hậu khiến thời tiết ngày càng cực đoan, làm gia tăng nguy cơ hạn hán, thiếu nước, lũ ống, lũ quét và sạt lở đất.
Trước những thách thức trên, Sơn La xác định bảo đảm an ninh nguồn nước là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài, cần sự tham gia của cả hệ thống chính trị, cộng đồng và từng người dân.
Thực hiện Kết luận số 36-KL/TW ngày 23/6/2022 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh nguồn nước và an toàn đập, hồ chứa nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Sơn La đã chỉ đạo quán triệt, phổ biến nội dung Kết luận đến các cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ, đảng viên và nhân dân thông qua hội nghị báo cáo viên, sinh hoạt chi bộ và hệ thống thông tin cơ sở.
Đồng thời, ban hành Kế hoạch số 145-KH/TU về thực hiện Kết luận số 36-KL/TW; UBND tỉnh cụ thể hóa bằng Kế hoạch số 45/KH-UBND, phân công 34 nhiệm vụ thuộc 9 nhóm lĩnh vực cho các sở, ngành, địa phương và đơn vị liên quan. Nội dung bảo đảm an ninh nguồn nước còn được lồng ghép vào các nghị quyết, chương trình, đề án, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, quy hoạch tỉnh và kế hoạch đầu tư công trung hạn.
Hằng năm, Đoàn Thanh niên Sở Nông nghiệp và Môi trường Sơn La duy trì các hoạt động ra quân hưởng ứng Ngày Nước thế giới. Ảnh: Nguyễn Nga.
Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật được triển khai thường xuyên, gắn với thi hành Luật Tài nguyên nước, Luật Thủy lợi, Luật Phòng, chống thiên tai và Luật Bảo vệ môi trường... Các hoạt động hưởng ứng Ngày Nước thế giới 22/3, Ngày Khí tượng thế giới 23/3, Tuần lễ Quốc gia nước sạch và vệ sinh môi trường, Tuần lễ Quốc gia phòng, chống thiên tai... được tổ chức đa dạng về hình thức, đổi mới về nội dung.
Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội lồng ghép nội dung bảo đảm an ninh nguồn nước vào các cuộc vận động, phong trào thi đua; vận động người dân chủ động tích trữ, sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả, bảo vệ nguồn nước và rừng đầu nguồn.
Quản lý nguồn nước theo lưu vực sông
Song song đó, Sơn La từng bước hoàn thiện các công cụ quản lý tài nguyên nước. Quy hoạch tỉnh Sơn La thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã tích hợp các nội dung về tài nguyên nước, thủy lợi, cấp nước, thoát nước và phòng, chống thiên tai. Việc thẩm định các dự án có hoạt động khai thác, sử dụng nước được đối chiếu với Quy hoạch tổng hợp lưu vực sông Hồng - Thái Bình và lưu vực sông Mã.
Tỉnh Sơn La đang triển khai kiểm kê tài nguyên nước, đồng thời điều tra, đánh giá tổng hợp tài nguyên nước dưới đất với tỷ lệ từ 1:50.000 đến 1:25.000 đối với các nguồn nước nội tỉnh. Các nguồn nước mặt chính gồm sông Đà, sông Mã và những phụ lưu lớn đang được điều tra, đánh giá về trữ lượng, chất lượng. Những khu vực chứa nước dưới đất tập trung dân cư đã và đang được khảo sát trên diện tích khoảng 1.200 km².
Hệ thống giám sát hoạt động khai thác, sử dụng tài nguyên nước cũng từng bước được thiết lập. Đến nay, 35 công trình đã kết nối, truyền dữ liệu về cơ quan quản lý. Dữ liệu tài nguyên nước của tỉnh được cập nhật vào hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia theo lộ trình chuyển đổi số của ngành.
Theo ông Vũ Tiến Đĩnh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Sơn La, tài nguyên nước có vai trò quan trọng đối với đời sống, sản xuất và phát triển kinh tế - xã hội. Vì vậy, khai thác phải đi đôi với quản lý, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả và phù hợp với khả năng của nguồn nước.
Sơn La duy trì thường xuyên các hoạt động ra quân vệ sinh môi trường, bảo vệ nguồn nước. Ảnh: Đức Bình.
Từ năm 2024, Sơn La thực hiện điều hành khai thác, sử dụng nước theo kịch bản nguồn nước lưu vực sông Hồng - Thái Bình và lưu vực sông Mã. Trên cơ sở dự báo lượng mưa, dòng chảy và khả năng tích trữ của các hồ chứa, tỉnh xây dựng phương án điều hòa, phân phối nguồn nước phù hợp với từng thời kỳ.
Tỉnh cũng phối hợp với các tỉnh Điện Biên, Lai Châu xây dựng, ban hành Quy chế phối hợp vận hành đập, hồ chứa trên các sông, suối liên tỉnh thuộc lưu vực sông Đà trên địa bàn 3 tỉnh; Quy chế phối hợp trên lưu vực sông Mã thuộc 2 tỉnh Sơn La - Điện Biên.
Việc phối hợp vận hành nhằm tăng cường trao đổi thông tin, bảo đảm dòng chảy tối thiểu và ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt cùng các nhu cầu thiết yếu ở hạ du. Qua đó, nâng cao hiệu quả khai thác nguồn nước, bảo đảm an toàn công trình và giảm thiểu thiệt hại khi xảy ra mưa lũ.
Thời gian tới, Sơn La tăng cường điều tra, đánh giá trữ lượng, chất lượng nguồn nước; hoàn thành kiểm kê tài nguyên nước, cắm mốc hành lang bảo vệ và công bố vùng bảo hộ vệ sinh khu vực lấy nước sinh hoạt. Từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu, tiếp tục triển khai giám sát hoạt động khai thác, sử dụng nước, làm cơ sở điều hòa, phân phối nguồn nước hợp lý, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững.