Hơn 11 quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông lớn đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, trở thành “lá chắn” quan trọng trong công tác phòng chống thiên tai, cắt lũ và bảo vệ an toàn cho hạ du. Tuy nhiên, trong bối cảnh sắp xếp lại đơn vị hành chính và kiện toàn Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự các cấp, yêu cầu đặt ra là phải bảo đảm thông suốt, không để phát sinh khoảng trống trách nhiệm chỉ huy – yếu tố quyết định an toàn cho hàng triệu người dân vùng hạ du.
Toàn cảnh 11 quy trình vận hành liên hồ chứa – “lá chắn” cho hạ du
Tính đến nay, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành và phê duyệt 11 quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông lớn, bao gồm: Sông Hồng (Hòa Bình, Sơn La, Tuyên Quang, Thác Bà…), Sông Mã, Sông Cả, Sông Hương, Vu Gia – Thu Bồn, Sông Trà Khúc, Sông Kôn – Hà Thanh, Sông Ba, Sê San, Srêpốk, Đồng Nai.
Các quy trình này được thiết kế trên nguyên tắc kết hợp nhiều mục tiêu: điều tiết, cắt lũ, cấp nước sinh hoạt và sản xuất, duy trì dòng chảy môi trường và phát điện. Nhờ vận hành liên hồ chứa, nhiều năm qua đã giảm thiểu đáng kể thiệt hại cho vùng hạ du trong các đợt lũ lớn. Ví dụ, tại lưu vực sông Hồng – Thái Bình, hồ Hòa Bình và Sơn La đã giúp cắt giảm đỉnh lũ tới hàng nghìn m³/s, bảo vệ an toàn cho Hà Nội và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ.
Quy định trách nhiệm rõ ràng – Chủ tịch UBND tỉnh là người chỉ huy cao nhất
Trong tất cả các quy trình, Chủ tịch UBND cấp tỉnh, đồng thời là Trưởng ban Chỉ huy phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn (nay là Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự), được xác định là người có trách nhiệm cao nhất trong việc chỉ đạo vận hành, điều tiết hồ chứa trên địa bàn.
Các quy trình cũng phân định cụ thể:
Cơ quan chủ trì vận hành: Bộ Nông nghiệp và Môi trường, phối hợp cùng Bộ Công Thương (quản lý hồ thủy điện) và Bộ Tài nguyên và Môi trường (dự báo khí tượng thủy văn).
Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự tỉnh: trực tiếp ra lệnh điều hành đóng/mở cửa xả lũ trong tình huống khẩn cấp.
Chủ hồ chứa, doanh nghiệp thủy điện: chịu trách nhiệm thực hiện lệnh điều hành, báo cáo số liệu và phối hợp giám sát.
Sự phân định trách nhiệm này là yếu tố bảo đảm cho công tác chỉ huy không bị chồng chéo, không bỏ sót, đồng thời gắn trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu chính quyền địa phương với an toàn vùng hạ du.
Bối cảnh mới: Luật Phòng thủ dân sự và yêu cầu điều chỉnh
Từ ngày 1/7/2024, Luật Phòng thủ dân sự chính thức có hiệu lực, thay thế Luật Phòng chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn trước đây. Tiếp đó, Nghị định số 200/2025/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 5/1/2025 đã cụ thể hóa chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự các cấp.
Theo đó, Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự có vai trò toàn diện hơn, bao trùm không chỉ thiên tai, mà cả sự cố, thảm họa. Điều này đòi hỏi việc rà soát, cập nhật lại toàn bộ quy trình vận hành liên hồ chứa, bảo đảm thống nhất với hệ thống pháp luật mới.
Nguy cơ khoảng trống trách nhiệm từ sáp nhập tỉnh
Một thách thức lớn hiện nay là việc Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 202/2025/QH15 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, theo đó đến 1/7/2025, cả nước chỉ còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Việc sáp nhập có thể dẫn đến xáo trộn thẩm quyền chỉ huy, đặc biệt khi các hồ chứa lớn nằm trên ranh giới nhiều tỉnh cũ.
Nếu không điều chỉnh kịp thời, có thể xảy ra tình huống: hồ chứa trên địa bàn tỉnh mới chưa rõ thuộc trách nhiệm Chủ tịch UBND nào; Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự chưa kịp kiện toàn bộ máy → dễ phát sinh “khoảng trống” trong chỉ huy vận hành, ảnh hưởng nghiêm trọng đến công tác ứng phó thiên tai.
Kiến nghị: Giao Chủ tịch UBND tỉnh mới toàn quyền chịu trách nhiệm
Trong báo cáo gửi Thủ tướng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã kiến nghị một số giải pháp quan trọng:
Khẳng định nguyên tắc: Chủ tịch UBND tỉnh mới (sau sáp nhập) là người chịu trách nhiệm cao nhất về vận hành liên hồ chứa trên địa bàn.
Điều chỉnh ngay các quy trình vận hành: Bổ sung tên tỉnh mới, xác định rõ trách nhiệm Ban Chỉ huy phòng thủ dân sự tỉnh mới.
Tăng cường cơ chế phối hợp liên tỉnh: Đặc biệt với các lưu vực sông liên tỉnh như Vu Gia – Thu Bồn, Trà Khúc, Đồng Nai.
Ứng dụng công nghệ số: Xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo lũ trực tuyến, kết nối trung tâm điều hành quốc gia và địa phương.
Trách nhiệm không thể gián đoạn
An toàn hồ chứa không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn là trách nhiệm chính trị và pháp lýcủa người đứng đầu chính quyền địa phương. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, việc bảo đảm chỉ huy thông suốt, không bị gián đoạn càng có ý nghĩa sống còn.
Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường kịp thời kiến nghị Chính phủ điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa là bước đi cần thiết, nhằm duy trì tính liên tục của “lá chắn an toàn”, bảo vệ tính mạng và tài sản của hàng triệu người dân vùng hạ du.