Mã số vùng trồng giúp nông sản đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, nhưng muốn giảm rủi ro thị trường, cần tổ chức lại liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp.
Bẫy chạy theo giá và bài toán bán cho ai?
Trong tư duy canh tác truyền thống, phản ứng tự nhiên của người nông dân trước một mùa vụ được giá luôn là mở rộng diện tích với kỳ vọng nhân đôi, nhân ba lợi nhuận. Thế nhưng, khi hàng ngàn hộ gia đình cùng chung một tính toán mà không nắm chắc nhu cầu thực tế của thị trường, cái kết đắng vẫn là kịch bản cung vượt cầu đầy quen thuộc.
Lúc này, mã số vùng trồng vốn được coi là ‘tấm hộ chiếu’ kỹ thuật để vươn ra biển lớn hoàn toàn không thể biến thành thứ ‘giấy bảo đảm’ cho giá bán hay đầu ra của sản phẩm.
Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc chúng ta trồng được bao nhiêu hecta, mà là tư duy tổ chức sản xuất đã theo kịp tín hiệu thị trường hay chưa. Đánh giá về thực trạng này, PGS.TS. Đào Thế Anh, Chủ tịch Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam, khẳng định không nên xem mã số vùng trồng là công cụ để chạy theo quy mô bằng mọi giá.
Theo ông, mọi kế hoạch về diện tích và sản lượng bắt buộc phải gắn chặt với cầu thị trường, đồng thời đáp ứng toàn diện các chuẩn mực về chất lượng, môi trường và trách nhiệm xã hội.
Mã số vùng trồng chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ thống tổ chức sản xuất và tiêu thụ ổn định. Ảnh: Truyền hình Nông nghiệp và Môi trường.Thực tế chứng minh, việc xuống giống khi chưa biết điểm đến của nông sản là một canh bạc vô cùng rủi ro. Nhấn mạnh yêu cầu đổi mới tư duy canh tác, PGS.TS. Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia, đặt ra một nguyên tắc mang tính quyết định là chúng ta phải biết sản xuất ra thì bán cho ai trước khi sản xuất.
Để làm được điều đó, thông tin thị trường không thể dừng lại ở những con số dự báo chung chung, mà phải được hiện thực hóa thành chiến lược sản xuất cụ thể. Từ việc quy hoạch quy mô vùng nguyên liệu, tính toán sản lượng dự kiến đến áp dụng đúng tiêu chuẩn kỹ thuật của bên mua tất cả phải được thiết lập ngay từ đầu.
Đây chính là cách kiểm soát hiệu quả nhất đối với những cơn sốt phát triển nóng, nơi người dân dễ bị che mắt bởi lợi nhuận trước mắt mà quên mất các bài toán về vốn đầu tư, nhân lực và rủi ro tiêu thụ.
Tái tổ chức liên kết - Giải pháp từ gốc
Nguyên nhân sâu xa khiến các chuỗi liên kết nông nghiệp dễ dàng ‘đứt gãy’ nằm ở sự rời rạc giữa ba chủ thể chính là nông dân, hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp. Khi mỗi hộ canh tác vẫn giữ thói quen mạnh ai nấy làm, việc đồng nhất chất lượng, kiểm soát quy trình an toàn thực phẩm hay bảo đảm nguồn cung ổn định trở thành bài toán bất khả thi. Phía doanh nghiệp dù muốn đầu tư bài bản cũng đành bất lực vì thiếu đi một đầu mối đủ uy tín và năng lực để đứng ra điều phối.
Trong bức tranh đó, HTX chính là mắt xích trung tâm cần được nâng cấp năng lực. PGS.TS. Đào Thế Anh nhận định HTX đóng vai trò then chốt trong quản lý chất lượng, chứng nhận, sơ chế, đóng gói và kết nối thị trường.
Dẫn chứng bài học thực tiễn từ Thái Lan, PGS.TS. Đào Thế Anh chỉ ra rằng, nhiều HTX tại nước này đã chủ động đầu tư hệ thống đóng gói đạt chuẩn để trực tiếp đàm phán với doanh nghiệp xuất khẩu, từ đó triệt tiêu các khâu trung gian không cần thiết và giữ lại giá trị cao nhất cho nông dân.
Hợp tác xã có vai trò quan trọng trong quản lý chất lượng, chứng nhận, sơ chế, đóng gói và kết nối thị trường. Ảnh: Thanh Thủy.Tuy nhiên, xây dựng chuỗi giá trị không đơn thuần là sự phân công công việc trên giấy tờ. Nó đòi hỏi một sự gắn kết chặt chẽ về mặt kinh tế và pháp lý. Nếu nông dân sở hữu mã số vùng trồng nhưng doanh nghiệp lại thiếu cam kết thu mua dài hạn hoặc các bên không tìm được tiếng nói chung trong việc hài hòa và chia sẻ lợi ích thì sự ‘đứt gãy’ là điều khó tránh khỏi.
Về vấn đề này, ông Lê Quốc Thanh thẳng thắn cho rằng, cần phải hình thành những chuỗi giá trị thực chất, nơi quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của từng chủ thể được ranh giới rõ ràng và thực thi nghiêm túc.
Theo hai chuyên gia, nông nghiệp hiện đại không thể tiếp tục dừng lại ở tư duy cấp mã số rồi để đó. Mã số vùng trồng chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong một hệ sinh thái quản trị chuỗi hoàn chỉnh là HTX đủ sức quản lý vùng nguyên liệu và sơ chế; doanh nghiệp tham gia ngay từ bước quy hoạch để đưa hơi thở thị trường vào từng dòng sản phẩm.
Khi tất cả cùng cam kết về sản lượng, chất lượng và phương thức tiêu thụ, mã số vùng trồng mới thoát khỏi chiếc áo điều kiện kỹ thuật thuần túy để trở thành động lực phát triển bền vững cho nông sản Việt.
Thủ tục cấp mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói được đưa về UBND cấp xã, nơi trực tiếp quản lý địa bàn sản xuất. Với trường hợp không đăng ký xuất khẩu đến thị trường yêu cầu mã số, thời hạn giải quyết tối đa là 3 ngày làm việc. Đây là thay đổi đáng chú ý trong Quyết định số 3072/QĐ-BNNMT vừa được Bộ Nông nghiệp và Môi trường ký ban hành ngày 4/8. Theo quy định, thay vì phải tìm đến cơ quan chuyên môn cấp tỉnh, tổ chức, cá nhân nộp hồ sơ qua Cổng Dịch vụ công quốc gia và nhận kết quả từ chính quyền xã nơi có vùng trồng hoặc cơ sở đóng gói. |