Nghịch lý của công nghệ và rào cản nhận thức của người dân

Sự phát triển của khoa học công nghệ đã mang đến những bước tiến vượt bậc trong việc hiển thị trực quan thông tin thiên tai. Hiện nay, hệ thống giám sát của Cục Đê điều và Phòng chống thiên tai, Bộ NN&MT đã tích hợp toàn bộ dữ liệu thời gian thực từ lượng mưa đến mực nước của hầu hết các con sông lớn tại Việt Nam. 

Tuy nhiên, một hệ thống cảnh báo sớm hoàn hảo không chỉ dừng lại ở sự minh bạch của các thuật toán hay các thiết bị đo đạc hiện đại, mà giá trị cốt lõi nằm ở việc người dân có tiếp cận và hiểu được những thông tin đó hay không. 

Phân tích sâu hơn về khoảng cách giữa khoa học và đời sống, TS. Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia nghiên cứu thời tiết và cảnh báo thiên tai cực đoan cho biết, đặt mình vào vị trí của một người dân vùng lũ để chỉ ra một nghịch lý lớn. Khi hệ thống phát ra cảnh báo báo động 3 trên một dòng sông gần nhà, nếu trong lịch sử khu vực đó chưa từng trải qua mức lũ tương tự, người dân sẽ hoàn toàn thiếu cơ sở so sánh. 

Họ không thể tưởng tượng được mức độ nguy hiểm thực tế, không biết nước sẽ ngập đến đâu và nhà mình có bị nhấn chìm hay không? Đây chính là lỗ hổng khiến nhiều bản tin truyền thông dù chi tiết đến đâu cũng không thể bảo bọc hết được sự an toàn của người dân trên một diện tích rộng lớn nếu thiếu đi sự thấu hiểu từ phía đối tượng tiếp nhận. 

Để chứng minh cho việc kết hợp thành công giữa công nghệ và nhận thức, TS. Nguyễn Ngọc Huy đã lấy ví dụ về mô hình tại Huế. Thành công của địa phương này được xây dựng từ chuỗi trải nghiệm lũ lụt trong lịch sử, kết hợp với việc các chuyên gia khí tượng thủy văn tỉnh cung cấp thông tin dự báo liên tục, được chính quyền số hóa đồng bộ trên ứng dụng Hue-S. Qua đó, người dân hiểu ngay với lượng mưa và mức báo động đó thì nguy cơ đối với ngôi nhà của họ ở cấp độ mấy. Hệ thống chỉ thực sự hoàn hảo khi nó thúc đẩy được hành động ứng phó sớm và chính xác từ chính người dân. 

Khi thiên tai vượt ngưỡng lịch sử và bài học về sự chuẩn bị

Nhìn nhận vấn đề dưới góc độ quản lý khí tượng, PGS.TS Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cũng thừa nhận rằng thời gian thực là mục tiêu quan trọng nhưng vô cùng gian nan. Bởi lẽ, thời tiết luôn biến động từng giây, có những trận mưa với cường suất đột biến lên tới 80-90mm chỉ trong vòng 20-30 phút. 

Theo PGS.TS Mai Văn Khiêm, nếu cơ quan chức năng phải chờ đợi cập nhật dữ liệu theo chu kỳ hàng tiếng đồng hồ, các bản tin đưa ra sẽ hoàn toàn mất đi tính hữu ích, đẩy người dân vào thế bị động trước các thảm họa như ngập úng đô thị hay sạt lở đất. Do đó, việc tự động hóa hạ tầng và nâng cao năng lực phản ứng nhanh của các dự báo viên thông qua các mạng lưới thông tin cơ sở là việc đang được triển khai ráo riết. 

Dù vậy, thiên tai dưới tác động của biến đổi khí hậu đang ngày càng cực đoan và sẵn sàng phá vỡ mọi quy luật cũ. Những trận lũ lớn sau hoàn lưu bão Yagi năm 2024 hay bão Bualoi năm 2025 tại các tỉnh Thái Nguyên, Lạng Sơn… đã cho thấy tốc độ dâng của nước lũ là cực kỳ nhanh, đôi khi chỉ cho người dân từ 4 đến 6 tiếng để hành động trước khi rơi vào tình trạng bị động hoàn toàn. 

Trước những diễn biến khó lường này, cả hai chuyên gia đều gặp nhau ở một điểm chung là không bao giờ được chủ quan. Hệ thống máy móc có thể cảnh báo lặp đi lặp lại nhiều lần nhưng mức độ thiệt hại thực tế có thể thay đổi do nhiều biến số khách quan. 

Người dân cần xây dựng một văn hóa dự phòng chủ động, sẵn sàng di chuyển tài sản và con người lên các tầng cao hoặc khu vực kiên cố vững chắc để chờ lũ qua. Công nghệ đóng vai trò định hướng, nhưng chính ý thức cảnh giác mới là tấm phao cứu sinh cuối cùng bảo vệ mạng sống của mỗi người. 

Cuộc đua với thiên tai không chỉ đo đếm bằng tốc độ truyền tải dữ liệu của máy móc, mà còn được quyết định bởi khả năng thấu hiểu rủi ro của từng người dân. Việc xóa bỏ khoảng cách giữa những bản tin cảnh báo trên hệ thống và hành động ứng phó thực tế tại các bản làng, ngõ xóm chính là nhiệm vụ sống còn.

 Chỉ khi mỗi người dân đều được trang bị kiến thức, tự nhận thức rõ mức độ đe dọa đối với sinh mạng và tài sản của chính gia đình mình để không chủ quan trước mọi tình huống, khi đó hệ thống cảnh báo sớm mới thực sự hoàn thành sứ mệnh là chuyển hóa những dữ liệu vô tri thành hành động thiết thực để bảo vệ sự sống.