Tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia, phân cấp mạnh cho địa phương

Ngày 14/8, tại Nhà Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) thành 1 chương trình. Chủ trương này hướng tới thu gọn đầu mối, giảm thủ tục, phân cấp mạnh cho địa phương và khắc phục những điểm nghẽn trong phân bổ, giải ngân nguồn lực.

Phiên họp do Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến điều hành.

Không để “tích hợp” chỉ là gom cơ học

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh chủ trương tích hợp 4 CTMTQG đã được Bộ Chính trị thảo luận rõ. Mục tiêu chính là khắc phục tình trạng manh mún, chồng chéo, nhiều đầu mối, giảm tối đa chi phí tuân thủ hành chính và đẩy mạnh phân cấp quản lý vốn ngân sách.

Theo Chủ tịch Quốc hội, một trong những điểm nghẽn lớn thời gian qua là có quá nhiều văn bản hướng dẫn từ nhiều bộ, ngành, địa phương. Thủ tục lòng vòng khiến cơ sở có tâm lý sợ sai, dẫn tới giải ngân vốn chậm.

Vì vậy, phương thức quản lý cần chuyển từ phân bổ theo từng dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói. Trung ương, Quốc hội và Chính phủ tập trung vào việc kiến tạo, ban hành mục tiêu đầu ra, tiêu chí và định mức ngân sách khung; địa phương được chủ động điều hòa nguồn vốn giữa các dự án thành phần theo nhu cầu thực tế.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị giao trọn thẩm quyền điều hành danh mục dự án cho Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Chẳng hạn, nếu một địa phương đang thiếu y tế cơ sở, Hội đồng nhân dân tỉnh có quyền chuyển nguồn vốn từ hạ tầng văn hóa sang hạ tầng y tế.

“Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm” phải trở thành tinh thần xuyên suốt của cơ chế mới.

Liên quan đề xuất cơ cấu 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên, Chủ tịch Quốc hội cho rằng đây nên là mục tiêu khung ở cấp quốc gia, không nên áp dụng cứng cho từng địa phương.

Theo ông, ranh giới giữa vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên trong một số lĩnh vực rất mỏng. Nếu phân chia cứng nhắc sẽ dễ dẫn tới xé lẻ nguồn vốn, làm giảm hiệu quả. Đặc biệt, ở các lĩnh vực như văn hóa, y tế cơ sở, nhu cầu chi thường xuyên để đào tạo con người và duy trì hoạt động có thể cao hơn nhiều so với chi đầu tư cơ sở hạ tầng.

“Đầu tư cho con người và đào tạo mang lại hiệu quả thiết thực và lâu dài chứ không thể đo đếm ngay lập tức”, Chủ tịch Quốc hội lưu ý.

Một vấn đề khác được Chủ tịch Quốc hội cảnh báo là nguy cơ 4 chương trình được gom thành 1 chương trình trên giấy tờ nhưng bên dưới vẫn tồn tại các ban quản lý chuyên trách riêng lẻ thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Giáo dục và Đào tạo.

Nếu vẫn duy trì cách làm này, việc tích hợp sẽ chỉ là “gom cơ học”, trong khi địa phương vẫn phải chịu sự kiểm soát phân tán và thủ tục hành chính tiếp tục lòng vòng.

Do đó, Chủ tịch Quốc hội gợi ý nghiên cứu thành lập một Văn phòng điều phối chung tích hợp ở Trung ương. Bộ Tài chính giữ vai trò quản lý tổng thể về ngân sách, đồng thời cần một cơ quan điều phối liên ngành tập trung làm đầu mối “một cửa” để địa phương tổng hợp, giải trình và theo dõi.

Cùng với đó là chuẩn hóa bộ tiêu chí đánh giá đầu ra tích hợp, tránh chồng chéo hoặc xung đột giữa tiêu chí nông thôn mới với các tiêu chí chuyên ngành về y tế, giáo dục, văn hóa.

Đo hiệu quả bằng kết quả, không chỉ bằng giải ngân

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng hệ thống dữ liệu giám sát số hóa, áp dụng quản lý rủi ro và giám sát theo thời gian thực thay cho phương thức báo cáo giấy định kỳ.

Kết quả giải ngân, mức độ hoàn thành chỉ tiêu và các chỉ số đầu ra phải được cập nhật liên tục. Qua đó, nếu địa phương nào triển khai chậm trong một quý hoặc 6 tháng, Trung ương có thể kịp thời điều chỉnh, chuyển nguồn vốn sang địa phương làm tốt.

Đối với giai đoạn chuyển tiếp 2026-2030, Chủ tịch Quốc hội yêu cầu xử lý triệt để các dự án còn dở dang từ các chương trình riêng lẻ trước đây, có cơ chế tiếp nối nguồn vốn rõ ràng, không để đứt gãy dự án hoặc phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đồng tình cao với chủ trương tích hợp 4 CTMTQG, cho rằng việc này sẽ giúp giảm thủ tục, thu gọn đầu mối, khắc phục trùng lặp và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Tuy nhiên, theo bà, điều quan trọng sau tích hợp là phải đo lường được hiệu quả thực chất: số đầu mối có giảm không, thủ tục có đơn giản hơn không, thời gian giao vốn có được rút ngắn không, lượng vốn chuyển nguồn có giảm không và quan trọng nhất là người dân có tiếp cận chính sách tốt hơn không.

Vì vậy, cần xác định ngay một bộ tiêu chí cụ thể để có thể đánh giá, nghiệm thu cơ chế mới sau một thời gian triển khai.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý, phân cấp mạnh cho địa phương phải đi đôi với bảo đảm đầy đủ các mục tiêu Quốc hội đã quyết định. Cần ngăn nguy cơ địa phương ưu tiên những công trình lớn, dễ giải ngân nhưng lơ là các dự án trực tiếp liên quan đến sinh kế, giảm nghèo và các vấn đề xã hội.

Theo bà, tích hợp về quản lý nhưng vẫn phải theo dõi riêng nguồn lực và kết quả thực hiện theo từng nhóm mục tiêu.

Cần làm rõ cơ cấu 75% đầu tư công, 25% chi thường xuyên

Liên quan dự thảo Nghị quyết của Quốc hội xác định tổng ngân sách Trung ương là 345.000 tỷ đồng, giao Chính phủ cơ cấu lại theo tỷ lệ 75% đầu tư công - 25% chi thường xuyên, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cho rằng không nên áp dụng máy móc.

Các nhiệm vụ về giáo dục, y tế, giảm nghèo, dân số, văn hóa đòi hỏi nguồn chi thường xuyên lớn để phục vụ trực tiếp người dân và cung cấp dịch vụ xã hội. Những khoản chi này dù được xếp vào chi thường xuyên nhưng có bản chất là đầu tư cho phát triển con người.

Bà đề nghị cơ cấu vốn cần linh hoạt theo yêu cầu nhiệm vụ thực tế của từng lĩnh vực.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng cũng chỉ ra sự chưa thống nhất giữa các dự thảo văn bản. Dự thảo Nghị quyết Quốc hội xác định vốn đầu tư công là 244.200 tỷ đồng, phù hợp với Nghị quyết 27 về kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030. Trong khi đó, dự thảo Nghị quyết của Chính phủ kèm theo xác định vốn đầu tư công là 260.000 tỷ đồng, tăng 15.800 tỷ đồng và giảm tương ứng kinh phí thường xuyên.

Do đó, Chính phủ cần làm rõ nguồn của phần vốn tăng thêm và phương án điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn tương ứng, bảo đảm thống nhất về pháp lý.

Về nguyên tắc phân bổ vốn, Phó Chủ tịch Quốc hội đồng ý gắn với khả năng giải ngân và kết quả đầu tư. Tuy nhiên, đối với địa bàn đặc biệt khó khăn, năng lực chuẩn bị và triển khai dự án còn hạn chế. Nếu lấy ngay kết quả giải ngân làm tiêu chí quyết định mức hỗ trợ, các địa phương khó khăn có thể bị thiệt thòi.

Theo đó, cần tăng cường hỗ trợ vốn trước dựa trên mức độ khó khăn và đối tượng ưu tiên, sau đó mới sử dụng kết quả giải ngân để điều chỉnh, khuyến khích những nơi làm tốt.

Một chương trình, một cơ chế, một đầu mối

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đánh giá cao công tác chuẩn bị hồ sơ của Chính phủ và báo cáo thẩm tra sơ bộ của Hội đồng Dân tộc.

Theo ông, tích hợp phải bảo đảm đúng luật, đúng chủ trương của Đảng và giữ được tính liên tục. Nội hàm của việc tích hợp cần bao gồm một mục tiêu chung, một cơ chế quản lý điều hành chung, một nguồn lực chung, đồng thời giữ nguyên các cơ chế đặc thù của từng lĩnh vực như văn hóa, y tế, giáo dục, dân tộc miền núi và địa phương.

Những nội dung trùng lặp giữa các chương trình, như thông tin, tuyên truyền, hội thảo, cần được cắt giảm, gom về một đầu mối; phần kinh phí tiết kiệm được giao địa phương chủ động sử dụng vào các nhiệm vụ khác.

Đặc biệt, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định cho rằng Quốc hội chỉ nên ban hành một Nghị quyết duy nhất để phê duyệt chủ trương đầu tư chương trình mới và bãi bỏ toàn bộ 4 Nghị quyết cũ.

Không nên để tồn tại đồng thời 5 Nghị quyết với 4 cơ chế quản lý, 4 cơ quan chủ trì và 4 hệ thống báo cáo, kiểm tra, giám sát khác nhau. Việc duy trì nhiều Nghị quyết cũ với thẩm quyền chồng chéo cho các Bộ trưởng sẽ làm xé lẻ cơ chế điều hành.

Ông đề nghị chỉ đưa một phương án duy nhất trình Quốc hội. Trong đó, Nghị quyết của Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư, mục tiêu và nguồn lực tổng thể; Chính phủ thống nhất quản lý, giao một Bộ làm đầu mối điều phối; các bộ chuyên ngành quản lý theo lĩnh vực chuyên môn; địa phương chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện và được toàn quyền điều tiết nguồn vốn giữa các dự án thành phần để đạt mục tiêu cuối cùng.

Về tên gọi, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị không sử dụng tên “Nghị quyết phê duyệt chủ trương thống nhất các chương trình mục tiêu quốc gia”, bởi dễ gây hiểu nhầm với chương trình mục tiêu quốc gia về phòng, chống ma túy đang vận hành độc lập.

Về cơ chế tài chính và chuyển tiếp, ông đồng tình với việc áp dụng khung tỷ lệ 75% - 25% mang tính định hướng để Chính phủ và địa phương điều hành linh hoạt.

Đồng thời, cần bổ sung ngay điều khoản chuyển tiếp trong Nghị quyết của Quốc hội: những công việc, dự án đã thực hiện thì tiếp tục thanh toán, quyết toán theo cơ chế cũ; những công việc chưa thực hiện sẽ chuyển sang áp dụng cơ chế mới. Điều này nhằm tháo gỡ vướng mắc cho lực lượng thực thi ở cơ sở khi thanh tra, kiểm toán.

Giữ mục tiêu, bỏ cách làm cứng nhắc

Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh nhấn mạnh, dù tích hợp theo phương án nào cũng phải bảo đảm thực hiện thắng lợi các mục tiêu Bộ Chính trị đã xác định tại các nghị quyết về văn hóa, giáo dục, y tế.

Ông đồng tình với yêu cầu giảm các hướng dẫn quá chi tiết, cứng nhắc từ bộ, ngành.

Dẫn kinh nghiệm thực tế của thành phố Huế về thiết chế văn hóa cơ sở, ông cho rằng Trung ương chỉ cần giao chỉ tiêu đến năm 2030 hoàn thành mỗi xã có một thiết chế văn hóa, hỗ trợ một phần kinh phí khung, còn lại giao địa phương tự bố trí ngân sách hoặc huy động xã hội hóa.

Nếu Trung ương tiếp tục ban hành mẫu thiết kế, quy định định mức chi tiết thì việc triển khai sẽ mất nhiều thời gian. Vì vậy, các cơ chế đặc thù thuận lợi nhất cần được tích hợp đầy đủ vào Nghị quyết mới.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải thống nhất cao với mục tiêu tích hợp để giảm chi thường xuyên cho bộ máy, song đề nghị Chính phủ làm rõ tỷ trọng giữa vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên.

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho rằng cần nhìn nhận đây là “Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển con người và giảm nghèo bền vững”.

Theo ông, tích hợp thực chất phải được thực hiện trên từng địa bàn cụ thể như tỉnh, xã, phường, trong đó các mục tiêu về văn hóa, y tế, giáo dục, giảm nghèo được lồng ghép đồng bộ để tạo chuyển biến rõ nét.

Ông cho rằng nguồn lực 300.000 tỷ đồng dù lớn nhưng nếu phân tán ở nhiều vùng sẽ bị loãng. Vì vậy, Trung ương cần phân bổ có trọng tâm, trọng điểm vào một số địa bàn then chốt; quản lý mục tiêu tổng thể và giao vốn theo địa bàn, còn địa phương chủ động điều tiết vốn giữa văn hóa, y tế, giáo dục theo nhu cầu thực tế.

Đồng thời, cần chuyển sang cơ chế quản lý, giám sát và đánh giá cán bộ thông qua bộ chỉ số hiệu suất KPI công khai, minh bạch.

Không để người dân bị gián đoạn quyền lợi

Thay mặt cơ quan soạn thảo, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định việc tích hợp nhằm giảm trung gian, thu gọn đầu mối, tăng hiệu quả nhưng giữ nguyên mục tiêu cốt lõi và tổng nguồn vốn đã được Quốc hội phê duyệt cho 4 chương trình.

Về cơ cấu vốn 75% - 25%, Bộ trưởng cho biết đây là mục tiêu khung phấn đấu. Trong quá trình điều hành, Bộ Tài chính sẽ phối hợp để bảo đảm tính linh hoạt tối đa theo từng địa bàn, lĩnh vực nhằm đạt hiệu quả cao nhất.

Bộ trưởng giải thích con số 108.800 tỷ đồng chi thường xuyên, chiếm khoảng 29% trong 345.000 tỷ đồng ngân sách Trung ương, là cơ cấu tính riêng cho phần ngân sách Trung ương. Đối với nguồn vốn ngân sách địa phương, hiện chưa thực hiện bóc tách chi tiết giữa đầu tư và chi thường xuyên.

Ngoài ra, tổng nguồn lực của chương trình còn bao gồm 3 nguồn vốn bổ sung: vốn đối ứng của các cơ sở giáo dục, vốn qua Ngân hàng Chính sách xã hội để cho vay ưu đãi và các nguồn vốn huy động hợp pháp khác.

Bộ Tài chính thống nhất với chỉ đạo của Chủ tịch Quốc hội về giao vốn trọn gói cho địa phương. Trung ương chỉ ban hành định mức và tiêu chuẩn kết quả đầu ra, giao quyền chủ động cho địa phương theo nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Bộ Tài chính sẽ không để quy định chuyển tiếp ở Nghị quyết của Chính phủ như thiết kế ban đầu mà đưa trực tiếp thành một điều khoản chuyển tiếp rõ ràng, chặt chẽ trong Nghị quyết của Quốc hội, bảo đảm không gián đoạn và không gây vướng mắc cho địa phương.

Quản lý theo kết quả đầu ra

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến ghi nhận và đánh giá cao Chính phủ cùng các cơ quan của Quốc hội đã khẩn trương, chủ động chuẩn bị và thẩm tra sơ bộ hồ sơ toàn diện, chất lượng.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội yêu cầu Chính phủ tiếp thu đầy đủ ý kiến, hoàn thiện hồ sơ theo hướng chỉ lập một phương án trình Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.

Nghị quyết của Quốc hội sẽ tích hợp toàn diện 4 chương trình hiện hành nhưng không làm thay đổi các mục tiêu chiến lược cốt lõi.

Hồ sơ trình Quốc hội phải làm rõ tên gọi, mục tiêu, phạm vi, đối tượng, địa điểm, thời gian, tổng vốn, cơ cấu nguồn lực, nguyên tắc phân bổ, các cơ chế đặc thù, cùng hệ thống chỉ tiêu và bộ chỉ tiêu đánh giá kết quả đầu ra. Với các mục tiêu cụ thể, có thể thể hiện thông qua hệ thống phụ lục chi tiết.

Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội Đỗ Văn Chiến nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ kiểm soát quy trình, thủ tục hành chính sang quản lý theo kết quả đầu ra.

Theo ông, giao tổng vốn và phân cấp triệt để sẽ giúp giải quyết tận gốc những vướng mắc đang tồn tại ở cơ sở. Phương thức quản lý theo kết quả đầu ra phải bảo đảm các yêu cầu: xác định rõ mục tiêu; kết quả đo lường được; nguồn lực gắn liên tục với kết quả; trao quyền chủ động tối đa cho đơn vị thực hiện; theo dõi, đánh giá minh bạch dựa trên dữ liệu; đề cao trách nhiệm giải trình, đồng thời quan tâm cả tính hiệu lực và hiệu quả.

Từ thực tiễn, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội chỉ rõ tình trạng “phức tạp hóa những vấn đề đơn giản”, cùng tâm lý muốn giữ quyền kiểm soát của một số bộ, ngành đã khiến cấp tỉnh gặp nhiều khó khăn.

Lần này, việc giao quyền cho Hội đồng nhân dân tỉnh quyết định trên cơ sở trình của Ủy ban nhân dân tỉnh sẽ giúp địa phương chủ động điều hành.

Về tổ chức bộ máy, Phó Chủ tịch Thường trực Quốc hội đề xuất tinh gọn theo hướng duy nhất một ban chỉ đạo, một văn phòng điều phối; đồng thời nghiêng về phương án giao Bộ Tài chính làm cơ quan điều phối chính để quản lý tập trung nguồn lực đầu tư.

Đối với cơ cấu vốn, Nghị quyết sẽ quy định tỷ lệ chi thường xuyên và chi đầu tư ở mức tương đối, linh hoạt, phù hợp thực tiễn từng lĩnh vực, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nơi nhu cầu chi chính sách cho con người chiếm tỷ trọng lớn.

Cơ chế mới cũng cho phép địa phương chủ động điều chuyển, kết hợp nguồn hỗ trợ với ngân sách tại chỗ để phát triển toàn diện.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội lưu ý điều khoản chuyển tiếp phải bám sát thực tiễn. Việc chuyển đổi mô hình phải bảo đảm các nhiệm vụ dự toán năm 2026, chính sách hỗ trợ sinh kế cho người dân và tiến độ thanh quyết toán các công trình chuyển tiếp đang triển khai dở dang được thực hiện bình thường, không bị gián đoạn.

Theo kế hoạch, Hội đồng Dân tộc được giao chủ trì thẩm tra chính thức và giám sát chương trình xuyên suốt quá trình thực hiện. Nội dung này sẽ được trình Quốc hội thảo luận tại đợt họp hai, kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI.